«فقه وحدتگرا» مفهومی است که در بستر چهره‌ای از انقلاب سیاسی و تمدنی امام خمینی برای تقریب مذاهب اسلامی و ادیان ابراهیمی و بهطور خاص تقریب میان شیعه و سنی، بر پایه زمینه‌های عمیقی از نظریه‌های فقهی و عرفانی بنا شده است. این نظریه‌ها و بنیان‌های علمی همواره از اصول و مشترکات دین اسلام الهام گرفته‌اند و از بیان اختلافات جزئی و اجتهادی پرهیز داشته‌اند. امام خمینی با ارائه الگویی نوین از فقه سیاسی اسلام که می‌توان آن را «فقه تقریب» یا «فقه هماهنگی» نامید، شعارهای وحدت‌آفرین را به عملیات‌های قابل انجامی در زندگی مسلمانان تبدیل نمود. مهمترین و پرکاربردترین این مفاهیم، «تقیه مداراتی» است که بهعنوان یکی از اقدامات عملی و مؤثر برای حفظ و جلب وحدت مسلمانان درنظر گرفته شده است.
تقیه مداراتی نوعی تقیه است که برای جلب محبت، ایجاد وحدت و همگرایی میان مسلمانان بدون وجود خوف و ضرر شخصی انجام می‌شود. امام خمینی این تقیه را از تقیه خوفی جدا دانسته و آن را در عمل گامی برای ایجاد وحدت قرار دادند. ایشان معتقد بودند که هدف اصلی شرع، «مصالح نوعیه» یا مصالح جمعی امت است و درصورتیکه وحدت مسلمین بهعنوان یکی از بزرگترین مصالح نوعیه، درخطر جدی قرار گیرد اقداماتی که منجر به حفظ و تقویت آن میشود واجبالاجرا خواهد بود. این دیدگاه نقطه مقابل دیدگاه فقهای بزرگی همچون شیخ انصاری است که تقیه مداراتی را در زیرمجموعه تقیه خوفی طبقهبندی کرده و حکم تکلیفی استحباب را بر آن بار کرده‌اند.
یکی از محوری‌ترین اعمالی که در تدارک این نگاه به فقه تطبیقی مشارکت دارد، شرکت شیعیان در نماز جماعت اهل سنت است. امام خمینی (ره) در پاسخ به استفتائات متعدد، اعلام کردند که شیعیان میتوانند به امام جماعت اهل سنت اقتدا کنند و نمازشان صحیح و مجزی است، بویژه درصورتی‌که این امر بمنظور جلب قلوب، حفظ وحدت مسلمین و دربرابر کفار انجام شود. این فتواها در کتب مختلف فقهی ازجمله «تحریرالوسیله» و «الخلل فی الصلوه» بطور مستدل و با استناد به روایات معروف، ارائه شده است. ایشان تأکید داشتند که این جواز نمی‌تواند فقط به دوران حج محدود شود و بلکه در هر زمان و مکانی که تقیه (به معنای تدبیر برای جلوگیری از ضرر و رسیدن به مصلحت) اقتضا کند، قابل انجام خواهد بود. انعکاس این موضوع نقش مهمی در تسکین ترس‌ها و شبهه‌های موجود در میان برخی از مسلمانان، بویژه اهل سنت، درمورد اعتقادات و نوع عمل شیعیان داشته و گامی مؤثر در راستای تقریب و همراهی عبادی مشترک محسوب می‌شود.
علاوه‌بر تقیه مداراتی، امام خمینی (ره) بر سایر اصول و مشترکات دینی اسلامی نیز تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند که وحدت باید حول محور «اعتصام به حبل‌الله» و توحید و ربوبیت شکل بگیرد، نه صرفاً بعنوان یک اجتماع سیاسی. در صحیفه امام، از قول امام خطاب به برادران اهل سنت مکرراً اعلام شده است که ما همه برادر هستیم و همه ما اهل قرآن و اهل توحید هستیم. این رویکرد، تنها به حیطه مذهبی محدود نشده و در تعاملات غیرمذهبی نیز تجلی‌یافته است. بطور مثال امام خمینی در دوران اقامت در فرانسه، با مردم مسیحی این کشور روابط صمیمی و احترام‌آمیز برقرار کردند. ایشان در شب میلاد حضرت عیسی (ع)، پیامی به مسیحیان جهان صادر کردند و هدایایی را به همسایگان خود توزیع نمودند که با واکنش‌های مثبت و احساساتی گسترده‌ای مواجه شد. این فعالیت‌ها نشان از آن دارد که فقه تطبیقی در نگاه امام شامل گفتگو و تعامل با غیرمسلمانان نیز می‌باشد و هدف اصلی آن، ایجاد محیطی از احترام متقابل و همدلی میان انسان‌ها است.
راهبرد مقابله با استکبار: وحدت امت به‌عنوان اصل استراتژیک
در نگاه امام خمینی، تقریب مذاهب و اتحاد امت اسلامی، تنها یک هدف اخلاقی یا مذهبی به‌شمار نمی‌رود بلکه یک ضرورت استراتژیک برای بقا و برتری جهان اسلام دربرابر استکبار جهانی است. ایشان معتقد بودند که تفرقه و اختلافات میان مسلمانان، نه‌تنها ابزاری ازلی برای دشمنان اسلام، بلکه نتیجه مستقیم دسیسه‌ها و توطئه‌های استعمار و قدرت‌های جهان‌خوار است. براساس این منظومه فکری، وحدت امت اسلامی به‌عنوان اصلی استراتژیک به همان اندازه مهم شمرده می‌شود که «اعتصام به حبل‌الله» برای تحقق قدرت الهی و پیروزی در جنگ‌ها، دارای اهمیت است.
امام خمینی اتحاد مسلمین را شرط اصلی برای مقابله با طمع یهود در فلسطین مطرح کردند. ایشان باور داشتند که مسلمانان، باوجود تعداد کم، با اعتصام به کلمه وحدت می‌توانند اسرائیل را به‌راحتی نابود کنند. این باور که پایه‌ای برای تحقق «دولت بزرگ اسلامی» بود، به‌عنوان راه‌حلی برای آزادی از استعمار و حکومت عادلانه اسلامی مطرح شد. ایشان تصریح داشتند که عدم وحدت در شرایط بحرانی، «انتحار» و «خیانت به اسلام» است. این ذهنیت امام به‌وضوح نشان می‌داد که تفرقه مسلمین برای ایشان مستقیماً به معنای تسلیم شدن دربرابر سلطه مستکبران است.
برنامه انقلاب اسلامی ایران به همان اندازه‌ای که بر پیروی از دین اسلام استوار است به‌طور صریح نیز بر «وحدت کلمه مسلمین» و «اتحاد ممالک اسلامی» تأکید دارد. این دو هدف، به‌عنوان دو اصل و پایه انقلاب، همواره از سوی ایشان اعلام‌شده است. ایشان برای دفاع از حقوق مستضعفان و انتقال ارزش‌های انقلاب اسلامی از فرصت‌های دیپلماتیک بین‌المللی استفاده می‌کردند، اما درعین‌حال هشدار می‌دادند تا به نهادهایی مانند سازمان ملل که تحت کنترل چند قدرت دارای سلاح اتمی قرار دارد اعتماد نشود. امام معتقد بودند نهادها اغلب به نفع منافع خود عمل کرده و قوانین بین‌المللی را به‌صورت گزینشی تفسیر می‌نمایند. شعار «مرگ بر جهان‌خواران» ایشان، بیانگر جهت‌گیری علمی امام بود که از جامعه جهانی طرفدار استعمار در سر داشت.
«colonialist» در سر داشتند. براساس این دیدگاه مشکل جامعه جهانی مسلمانان، با معدودی از رژیم‌های استکباری مانند آمریکا و متحدانش، خلاصه می‌شود.
در این نظام فکری، اتحاد امت اسلامی، یک «راه سوم» را در روابط بین‌الملل فراهم می‌آورد. این راه، همراهی با قدرت‌های خارجی یا تسلیم شدن دربرابر دستورات قدرت‌های استکباری نیست؛ بلکه حضور فعال در عرصه‌های مختلف بین‌المللی با پیروی از اصول برادری، عدالت و وحدت بشری است. این دیدگاه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که دیپلماسی را ابزاری برای گسترش توحید، عزت ملی و مبارزه با استکبار تعریف می‌کند نیز منعکس شده است. امام‌خمینی با طرح «حزب مستضعفین» (حزب مظلومین) در سطح جهان، این اتحاد را به شکل یک جبهه سیاسی- اجتماعی نیز طرح‌ریزی کردند؛ جایی که تمام مستضعفان دنیا، بدون توجه به مذهب یا قومیت، می‌توانند دربرابر مستکبران قیام کنند. این طرح نشان‌دهنده آن است که وحدت اسلامی برای امام، نه‌فقط استراتژی برای حل مسائل داخلی امت اسلامی بلکه ابزاری است برای مبارزه با ظلم عمومی جهانی.
بنابراین، تقریب مذاهب در نگاه امام خمینی، یک فرآیند دوسویه خواهد بود. از یکسو برپایه فقه و عرفان و باهدف نزدیک شدن به خداوند و از سوی‌دیگر در قالب یک برنامه استراتژیک، برای جمع‌آوری قدرت جهان اسلام و آماده ساختن آن برای تحقق صلح جهانی، مقابله با تهدیدات خارجی، ایجاد یک نظم جدید جهانی، عادلانه‌تر و مبتنی بر برادری و عدالت، اجرا می‌شود. ترکیب این دو بُعد، تقریب مذاهب را به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های تمدنی و سیاسی جهان معاصر مبدل می‌کند.

محمدرضا فارسیان