

[كلود شايه: دولتم مرا براى ديدار شما فرستاده است. دولت متبوعۀ من نهايت احترام را براى شما قائل است. بىنهايت خوشوقتم كه فرصت ديدار شما نصيبم شده است. وزير و وزارت خارجه، توجه زيادى به حضور شما در فرانسه دارند. كشور فرانسه پناهگاهى است براى تمامى كسانى كه مشكلاتى دارند... . من سؤالات سياسى ندارم. مسئوليت من در وزارتخانهام، مربوط است به امور تمامى فرانسوىهايى كه در خارج هستند، و تمامى خارجيانى كه در فرانسه مقيم مىباشند و يا از فرانسه عبور مىكنند، يا پناهنده مىشوند ]...] دليل حضور من اين است كه از زمرۀ افراد معدودى هستم كه مىدانند وضعيت خارجيها در فرانسه چيست، و معيارها و ضوابط اقامت آنها در فرانسه كدامند. همان طور كه احتمالاً مىدانيد، رژيم فرانسه دموكراتيك است و مردم مىتوانند آزادانه ابراز عقيده نمايند. اتباع خارجى هم وقتى به فرانسه مىآيند، مىتوانند از همان ضوابط تبعيت كنند. دولت فرانسه در مورد فعاليتهاى شما در خاك فرانسه مشكلى دارد، كه حداقل آن، بيان مطالب ايراد شده از جانب شماست. دولت ما با نهايت دقت، بيانات ديروز شما را خوانده است؛ به همين دليل امروز من اينجا آمدهام. در بيانات ديروز شما سه مطلب وجود دارد؛ دعوت به اعتصابات، دعوت به فرار سربازان ارتش و... دعوت به نافرمانى و ايجاد بلوا. اظهارات شما در اين مورد از حد آزادى بيان گذشته است. قانون براى خارجيان ـ هركس و به هر ترتيبى ـ از هر كجا كه آمده باشند... يكى است. هر خارجى مقيم فرانسه مىتواند نظام سياسى كشور خود را مورد انتقاد قرار دهد و ما آن را مىفهميم... اما براى ما بسيار مشكل است كه دعوت به نافرمانى و ايجاد مشكل و بلوا در كشور را بپذيريم... كسى كه از كشورى تبعيد شده است و بر ما وارد مىشود، ممكن است دوست ما باشد يا بالعكس، فرق نمىكند؛ در هر موقعى و در هر شرايطى قوانين ما براى همه يكسان است. منظور من از ديدار شما اين است كه ناراحتى و عدم رضايت دولت فرانسه را نسبت به اعلاميهاى كه ديروز صادر كرديد، به شما ابلاغ كنم.] امام: من از اينكه دولت فرانسه ـ بعد از سختگيرى اوليه ـ آزادمان گذاردند، قدردانى مىكنيم. البته از دولت فرانسه هم كه آزادى در دين و آزادى بشر را محترم مىشمارد. ما همين توقع را در آزادى بيان داريم و خودمان را آزاد مىبينيم. اما در مورد سه يا دو مطلبى كه گفتيد. اول ناراحتيهايتان در مورد فرار سربازان؛ بايد بگويم قضيۀ سربازى، هر وقت اين امر قانونى باشد و دولت هم قانونى باشد و مطابق با آراى ملت، سربازگيرى را بايد خودش اعلام كند كه بيايند خدمت كنند. ايران، معالأسف نه مجلس قانونى دارد، نه شاه قانونى و نه دولت قانونى. مع ذلك سربازها را با سرنيزه به سربازخانه مىبرند. ما اعتقاد داريم كه شاه و دولت، غاصب است و اعتقاد داريم كه سرنوشت ما بايد در دست خودمان باشد؛ و اينها با زور سرنيزه حكم مىكنند. ريشۀ اختلاف ما با شما، در همان اظهار عقيده است. سرباز، در يك دولت غاصب سرباز نيست. در يك دولتى كه شاه غاصب است و بر تمامى مصالح ملت قيام كرده است، شاه ياغى است؛ نه يك دولت غاصب است؛ لذا يك قيام مسلحانه هم شورش نيست؛ بلكه ضد شورش است... . اگر دولت فرانسه مايل نيست ما حرف حقمان را بزنيم ـ حرف خود را كه همه آزادند حرف حقشان را بزنند، نگوييم ـ ما با ناراحتى به جاى ديگر منتقل مىشويم. [شايه: ما در مقام قضاوت نيستيم كه شاه درست عمل مىكند، يا آيتاللّه؛ ما نمىخواهيم داخل اين مقوله بشويم.] امام: شما هيچ وقت به سفارت خودتان در ايران مراجعه كردهايد كه اين كشتارهايى كه مىشود علتش چيست؟ آنها مىكشند، اسير مىكنند، مردم را حبس و تبعيد مىكنند، اينجا دولت فرانسه مىگويد ما صحبت نكنيم؛ مظالم آنها را نگوييم. آيا اين آزادى است؟ اسمش آزادى است! [شايه: ما نمىخواهيم از مطالب ما اينطور استنباط شود كه احساسى نسبت به آنچه در ايران مىگذرد نداريم؛ اما اينكه گذاشتهايم شما كار كنيد، يعنى جانبدارى مىكنيم. ما فرق قائل هستيم بين انتقاد ـ به هر شدت و وسعت ـ با بسيج مردم و دعوت به قيام و شورش.] امام: به نظر من، دولت فرانسه در اين امر در اشتباه است: «مسئله امر به شورش است، قرار شورش است»، امر به قيام مسلحانۀ ضد شورش است؛ براى فلج كردن شورش است. دولت فرانسه از شاه جانبدارى مىكند و اين اشتباه است. بايد از ملت پشتيبانى كند؛ شاه رفتنى است، شاه نخواهد ماند. ملت مىماند؛ اصل ملت است. شاه جانى است، و براى حيثيت فرانسه ضرر دارد كه از يك جانى طرفدارى كند. فرانسه كه آزاديخواه است، در برابر مظلومان و آزاديخواهان مىگويد فرياد نزنيد، تا آنها جنايت خود را بكنند؛ اين برخلاف مصالح فرانسه است و فرانسه بايد مصالح آتى خود را ببيند. [شايه: جسارت است اگر بخواهم در مقام خودم، ايشان را دربارۀ مسائلى كه مىگويند متقاعد كنم؛ ما در اين معنايى كه مىگوييم، تنها دربارۀ مصالح مملكت صحبت نمىكنيم؛بلكه قوانين را رعايت مىكنيم تا حداكثر آزادى بيان را تأمين كنيم. ما نفوذ كلام و رهبرى شما را مىفهميم و در نظر داريم؛ با توجه به تمام اينها. در نهايت صداقت مطالب شما را به اطلاع دولت متبوعۀ خود مىرسانم.] امام: شما مىبينيد كه مردم ايران و تمامى ـ حتى ارتشيها ـ چه احترامى به فرانسويها كه به ايران مىروند مىگذارند و مىدانند كه چرا؛ چون من اينجا هستم و داد مظلوميت آنها را سر مىدهم. من ميل ندارم كه اين وضع عوض شود، مسائلى كه پيش مىآوريد خبرش به ايران برسد، نظرشان را ممكن است عوض كنند و من ميل ندارم. من ميهمان شما هستم. دولت فرانسه بهتر است تجديد نظر كند. من مايل هستم دوستى شما با مردم ايران برقرار باشد. [شايه: واقعيت اين است كه من براى بحث در زمينۀ مسائل سياسى نيامدهام. مشكل ما مشكل دولت فرانسه است. از فرصتى كه داديد و مرا پذيرفتيد، تشكر مىكنم. ما براى شما احترام بسيارى قائل هستيم؛ اما در هر حال براى آنكه نقطۀ ابهامى نباشد، بايد عرض كنم كه ما از قوانين خود عدول نمىكنيم. اين قوانين، مافوق اشخاص است. با نهايت امانت، مطالب شما را هم به نظر مقامات بالاتر مىرسانم و مجدداً تماس مىگيرم.]