

مصاحبهكننده: خبرنگار روزنامۀ انگليسى تايمز سؤال: [مايلم كه قدرى دربارۀ دوران كودكى شما و شغل شما در آن زمان بدانم و شايد هم مختصرى از دوران طفوليت شما و طريقى كه از آن طريق به اعتقاد كنونى راه يافتيد. كيفيتها و ارزشهايى كه براى شما مهم بوده و هستند چيست؟ به عنوان يك مسيحى دربارۀ فرهنگ شما زياد نمىدانم. از اين رو اولين سؤالم اين است كه اعتقادات شما چيست؟ كجا و چگونه اين اعتقادات را فرا گرفتيد؟ و چگونه آنها را عمل مىكنيد؟ و به عنوان سؤالى تكميلى، لطفاً مختصرى از شرح كار خود را بيان كنيد.] جواب: زندگى شخصى من هم مانند همۀ افراد، حادثهاى است جزئى از تمام حوادثى كه در جهان مىگذرد، كه نيازى به شرح و توضيح آن نمىبينم. ولى اعتقادات من و همۀ مسلمين همان مسائلى است كه در قرآن كريم آمده است و يا پيامبر اسلام (ص) و پيشوايان بحق بعد از آن حضرت بيان فرمودهاند كه ريشه و اصل همۀ آن عقايد ـ كه مهمترين و با ارزشترين اعتقادات ماست ـ اصل توحيد است. مطابق اين اصل، ما معتقديم كه خالق و آفرينندۀ جهان و همۀ عوالم وجود و انسان تنها ذات مقدس خداى تعالى است كه از همۀ حقايق مطلع است و قادر بر همه چيز است و مالك همه چيز. اين اصل به ما مىآموزد كه انسان تنها در برابر ذات اقدس حق بايد تسليم باشد و از هيچ انسانى نبايد اطاعت كند مگر اينكه اطاعت او اطاعت خدا باشد؛ و بنابراين هيچ انسانى هم حق ندارد انسانهاى ديگر را به تسليم در برابر خود مجبور كند. و ما از اين اصل اعتقادى، اصل آزادى بشر را مىآموزيم كه هيچ فردى حق ندارد انسانى و يا جامعه و ملتى را از آزادى محروم كند، براى او قانون وضع كند، رفتار و روابط او را بنا به درك و شناخت خود كه بسيار ناقص است و يا بنا به خواستهها و اميال خود تنظيم نمايد. و از اين اصل ما نيز معتقديم كه قانونگذارى براى بشر تنها در اختيار خداى تعالى است، همچنان كه قوانين هستى و خلقت را نيز خداوند مقرر فرموده است. و سعادت و كمال انسان و جوامع تنها در گرو اطاعت از قوانين الهى است كه توسط انبيا به بشر ابلاغ شده است و انحطاط و سقوط بشر به علت سلب آزادى او و تسليم در برابر ساير انسانهاست و بنابراين بنا، انسان بايد عليه اين بندها و زنجيرهاى اسارت و در برابر ديگران كه به اسارت دعوت مىكنند قيام كند و خود و جامعۀ خود را آزاد سازد تا همگى تسليم و بندۀ خدا باشند. و از اين جهت است كه مبارزات اجتماعى ما عليه قدرتهاى استبدادى و استعمارى آغاز مىشود و نيز از همين اصل اعتقادى توحيد، ما الهام مىگيريم كه همۀ انسانها در پيشگاه خداوند يكسانند. او خالق همه است و همه مخلوق و بندۀ او هستند. اصل برابرى انسانها و اينكه تنها امتياز فردى نسبت به فرد ديگر بر معيار و قاعدۀ تقوا و پاكى از انحراف و خطاست؛ بنابراين با هر چيزى كه برابرى را در جامعه بر هم مىزند و امتيازات پوچ و بىمحتوا را در جامعه حاكم مىسازد بايد مبارزه كرد. البته اين آغاز مسئله است و بيان يك ناحيۀ محدود از اين اصل و اصول اعتقادى ما؛ كه براى توضيح و اثبات هر يك از بحثهاى اسلامى، دانشمندان در طول تاريخ اسلام كتابها و رسالههاى مفصلى نوشتهاند. ــ [مىخواهم كه توانايى آن را بيابم كه اين تناقض مشهود بين نقش شما به عنوان يك رهبر مذهبى و نقشى را كه به عنوان محور مخالفين به عهده داريد توجيه كنم! مشى رژيم شاه چگونه منجر به تبعيد شما گرديد؟ و دولتهاى اين رژيم چه كردهاند كه شما را به مخالفت واداشته است؟ من شما را به عنوان صخرهاى مىبينم كه مستحكم در ميان جريان حوادث كوبنده ايستادهايد، پايگاهى هستيد در ميان حوادث گذرا. و از اين رو من فكر نمىكنم كه صحيح باشد كه شما را به عنوان يك شخصيت انقلابى توصيف كنم. اهميت شخص شما در حوادثى كه مىگذرد چه اندازه است و فكر مىكنيد چه اندازه نفوذ شخصى بر اين حوادث داشته باشيد؟] ــ اگر شما بتوانيد مفهوم مذهب را در فرهنگ اسلامى ما درك و دريافت كنيد به روشنى خواهيد ديد كه هيچ گونه تناقضى بين رهبرى مذهبى و سياسى نيست بلكه همچنان كه مبارزۀ سياسى بخشى از وظايف و واجبات دينى و مذهبى است، رهبرى و هدايت كردن مبارزات سياسى گوشهاى از وظايف و مسئوليتهاى يك رهبر دينى است. كافى است شما به زندگى پيامبر بزرگ اسلام (ص) و نيز زندگى امام على ـ عليه السلام ـ نگاه كنيد كه هم يك رهبر مذهبى هستند و هم يك رهبر سياسى. و اين مسئله در فرهنگ شيعه از مسائل بسيار روشن است و هر مسلمان شيعى وظيفۀ يك رهبر مذهبى و دينى مىداند كه در سرنوشت سياسى و اجتماعى جامعه مستقيماً دخالت كند و هدايت و نقش تعيين كنندۀ خود را انجام دهد. مفهوم مذهب و رهبر مذهبى در فرهنگ اسلامى بسيار تفاوت دارد از مفهوم آن در فرهنگ شما كه مذهب صرفاً يك رابطۀ شخصى و معنوى است بين انسان و خدا. و از اين رو مذهب اسلام از هنگام ظهورش متعرض نظامهاى حاكم در جامعه بوده و خود داراى سيستم و نظام خاص اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى بوده است كه براى تمامى ابعاد و شئون زندگى فردى و اجتماعى قوانين خاصى وضع كرده است و جز آن را براى سعادت جامعه نمىپذيرد. مذهب اسلام همزمان با اينكه به انسان مىگويد كه خدا را عبادت كن و چگونه عبادت كن؛ به او مىگويد چگونه زندگى كن و روابط خود را با ساير انسانها بايد چگونه تنظيم كنى، و حتى جامعۀ اسلامى با ساير جوامع بايد چگونه روابطى را برقرار نمايد. هيچ حركت و عملى از فرد و يا جامعه نيست مگر اينكه مذهب اسلام براى آن حكمى مقرر داشته است. بنابراين طبيعى است كه مفهوم رهبر دينى و مذهبى بودن، رهبرى علماى مذهبى است در همۀ شئون جامعه، چون اسلام هدايت جامعه را در همۀ شئون و ابعاد آن به عهده گرفته است. و اما اينكه چرا امروز تمامى علماى مذهبى عليه رژيم شاه و دولتهاى او قيام كردهاند بسيار واضح است. امام على (ع) مىگويد: «خداوند از دانشمندان پيمان گرفته است كه بر سيرىِ ستمگر و گرسنگى مظلوم سكوت نكنند.۱ » و اين شاه ستمگر و دارو دستۀ اوست كه با همۀ فقر طاقتفرساى مردم ما، ميلياردها دلار ثروت كشور را به خود اختصاص داده است. و نيز: «اگر بدعتها در دين ظاهر شود، بر علماست كه دانش خود را آشكار كنند و نگذارند فريبها و نيرنگها و دروغهاى بدعتگذاران در دين و در مردم اثر كند و منحرف سازد.» و اين شاه است كه با انواع دروغها و حيلهها، هم دين خدا را تحريف كرده و خواستههاى شيطانى خود و اربابانش را به عنوان قوانين منطبق با اسلام بر ملت مظلوم ايران تحميل مىكند، و هم حقايق و واقعيات را وارونه جلوه مىدهد. بر علماى دينى و مذهبى است كه چهرۀ واقعى او را به ملت معرفى كنند. مثلاً ببينيد شما، شاه كشاورزى ما را نابود كرد و كشور را در مواد غذايى وابسته به خارج نمود و هنوز هم به اصلاحات ارضى خود افتخار مىكند؛ آيا اين يك تحريف نيست؟ و يا مثلاً نفت ايران را تا آنجا كه مىتواند استخراج مىكند و با پول آن براى اجانب پايگاه نظامى تأسيس مىكند. و يا به بهانۀ صنعتى كردن كشور ـ صنايع مونتاژ ـ آن هم اكثراً با سرمايههاى خارجى و بدون هماهنگى با شرايط اقتصادى كشور، ايران را بازار مصرف اجناس تجملى خارج ساخته و از اين طريق ثروت كشور را به هدر مىدهد و بعد ادعاى مدرنيزه كردن كشور را دارد. و صدها تحريف و خيانت ديگر كه بر هر مسلمانى و در درجۀ اول بر علماى دينى و مذهبى واجب است كه قيام كنند و خود و ملت را از اين ستمگريها نجات دهند. ــ [و اما دربارۀ موقعيت كنونى كه بايد اقرار كنم كه ممكن است خيلى سريع پيش از آنكه من بتوانم شاهد آن باشم تغيير كرده باشد؛ نخست وزير جديد۲ از شما دعوت كرده است كه به ايران برگرديد؛ در تحت چه شرايطى شما چنين خواهيد كرد؟] ــ نخست وزير و هر دولتى كه با وجود شاه به سرِ كار بيايد غير قانونى است و از نظر ملت ايران اعتبار ندارد؛ و بازگشت من به ايران متوقف بر اين است كه در آنجا بهتر بتوانم به وظايفم در زمينۀ خدمت به اسلام و نهضت اسلامى ملت ايران عمل كنم و دعوت يا عدم دعوت آنان در تصميم من هيچگونه نقشى ندارد. ــ [شما از كاركنان صنعت نفت خواستهايد كه توليد نفت را متوقف كنند. آيا اين خواستۀ شما با يك پاسخ رضايتبخش مواجه شده؟] ــ بله؛ طبق گزارشات حتى يك قطره نفت هم استخراج نمىشود؛ و بعد ما براى تأمين مصرف داخلى، هيأتى اعزام نموديم و به اين مسئله رسيدگى كرديم و عدهاى از كاركنان را براى تأمين همين مقدار دعوت كردند كه به سرِ كار خود برگردند. ــ [آيا نگران اين نيستيد كه مردمى كه با انگيزههاى سياسى وارد اين نهضت شدهاند در پس آنچه كه شما به خاطرش قيام كردهايد پنهان شده و از موقعيت شما براى مقاصد خود استفاده كنند؟] ــ امروز هركس كمى مطالعه در ماهيت نهضت ايران كند خواهد ديد كه نهضتى است صد درصد اسلامى، و هركس بخواهد در اين حركت شركت كند بايد خود را با آن تطبيق دهد كه در غير اين صورت مطرود ملت خواهد بود. البته اشخاصى هم هستند كه عليه شاه مبارزه مىكنند و مسلمان هم نيستند ولى تعداد آنان خيلى كم است. ــ [آيا هيچگونه شرايطى وجود خواهد داشت كه شما در تحت آن بتوانيد وجود شاه را و يا جانشينان وى را بر تخت قبول كنيد؟] ــ با وجود شاه و جانشينانش هيچ راه حلى براى بحران ايران وجود ندارد و شاه جز كنار رفتن چارهاى ندارد. ــ [چه نوع حكومتى را مايليد در ايران ببينيد؟ آيا شما خواستار چنين حكومتى هستيد كه اكنون در ايران روى كار آمده و يا مايليد در چنين حكومتى شركت كنيد؟] ــ ما جمهورى اسلامى را اعلام كردهايم و ملت با راهپيماييهاى مكرر به آن رأى داده است. حكومتى است متكى به آراى ملت و مبتنى بر قواعد و موازين اسلامى. ــ [و بالأخره دربارۀ آينده فكر مىكنيد چه اتفاقى خواهد افتاد؟ آيا جنگ داخلى راه حل كم ضررتر خواهد بود؟ و آيا واقعاً احتمال صلح وجود دارد؟ وقتى كه زندگى در ايران به حالت عادى برگردد، زندگى يك فرد متوسط را چگونه مجسم مىكنيد؟ اميد شما و آنچه كه مىخواهيد بدان برسيد چيست؟ و آيا به چنين چيزى در خارج از ايران نايل خواهيد آمد؟] ــ به خواست خداى تعالى ملت ايران راه خود را يافته و به پيش مىرود. و ما معتقديم كه پس از پيروزى ملت، با اجراى قوانين اسلامى جامعهاى به وجود آيد كه الگو و نمونه باشد براى ملتهاى جهان، براى نجات و سعادت خود. جنگ داخلى صورت نخواهد گرفت. دير يا زود ارتش به ملت خواهد پيوست؛ و اصولاً به غير از تنى چند از ارتشيان بقيه معتقد به راه ملت هستند و من از طرز تفكر خيلى از آنان آگاهى دارم. بارها سياسيون ايران مرا از ارتش بيم دادهاند ولى آنان اشتباه مىكنند؛ براى آنان جوّ كاذب به وجود آوردهاند. ــ [اگر چپيها از نارضايتيهاى عمومى استفاده كنند و قدرت را تصاحب كنند، آيا شما فكر مىكنيد بتوانيد كه چنان اثرى روى آنها بگذاريد كه آنچه را كه شما برايش ارزش قائليد رعايت كنند؟ و آيا با توجه به اين همه كار كه شما بايد به انجام برسانيد آرزو نمىكرديد كه مرد جوانترى بوديد؟] ــ چنين چيزى در ايران امكان ندارد. در يك كشور مسلمان كه مردم آن به نام قرآن و به خاطر خدا خون مىدهند ممكن نيست حكومتى سر كار آيد كه از اول پرچم ضد خدا و ضد اسلام را در دست گرفته است. شاه با همۀ رياكاريها و تظاهر به اسلام، بالأخره چهرۀ واقعى او آشكار شد و ملت او را عقب راند. ملت ايران از نظر ايمان و عقيده محتاج نيست تا به مكتبهاى ضد خدايى پناه ببرد. ملت ايران خواستار عدالتند و آزادى و استقلال؛ كه معتقدند جز در سايۀ اسلام و با قوانين اسلام به آن نمىرسند. اگر از چند بچهاى كه به علت نداشتن تجربه به چپ گرايش پيدا كردهاند بگذريم، چپ به معنى واقعىاش در افراد روشنفكر كه از جامعۀ ايران شناخت داشته باشند وجود ندارد. در ايران اسلام حاكم است و بس. ــ [شما نقش و وظيفۀ خودتان را در شرايط فعلى چه مىبينيد؟] ــ ما نقش هدايت داريم. هميشه همين نقش بوده است. ما مسائلى را كه مىبينيم مفيد است براى ملت ايران طرح مىكنيم. چيزهايى را كه مضر است نفى مىكنيم و كوشش مىكنيم براى پيشبرد مقاصد اسلامى. ــ [آيا آماده هستيد كه براى جهاد مسلحانه فرمان بدهيد ـ اگر تمام راهها بسته بشود؟] ــ اگر تمام راهها بسته شود مورد مطالعه قرار خواهيم داد. ولى با شناختى كه من از ارتش دارم به اين مرحله نخواهد رسيد. ــ [شما شخصاً به واسطۀ رژيم شاه رنجهاى بسيار بردهايد، تبعيد شدهايد، زندانى ديدهايد، پسرتان۳ به نحو اسرارآميزى كشته شده است. آيا با تمام اينها شما هيچ خصومت شخصىاى در مورد شاه احساس مىكنيد؟] ــ ابداً! من به هيچ وجه احساس خصومت شخصى با شاه ندارم. براى مبارزه نه شخص خودم مطرح است و نه پسرم؛ و من هيچ گاه احساس ناراحتى شخصى از او نكردهام. من براى خيانتهايى كه شاه در اين پنجاه سال كرده، جناياتى كه به ملت من وارد كرده مخالفم. ــ [شما از «ملت من» صحبت مىكنيد و واقعيت اين است كه شما رهبر اين حركت عظيم شدهايد. آيا شما نگران اين نيستيد كه سياسيون ممكن است از اين موقعيت استفاده كنند و سعى كنند كه در پس پرده از شما سوءاستفاده كنند و پس از پايان يافتن مسئله ظاهر شوند و بهرهبردارى كنند؟] ــ ما تا بتوانيم كوشش مىكنيم كه مسائل را خودمان حل كنيم و آنچه در اختيار داريم عمل مىكنيم و ملت هم پشتيبان ماست. اميدوارم كه آنانى كه امروز و يا اين روزها مبارز شدهاند واقعاً معتقد به مبارزه شده باشند و فرصتطلب نباشند. البته در هر مبارزه، آن هم مبارزۀ ايران كه دامنهاش بسيار وسيع است، فرصتطلبان در آينده كارهايى مىكنند كه امروز نمىتوانند انجام دهند ولى ملت ما به اميد خدا بعد از پيروزى دير يا زود همه را سرِ جايشان مىنشاند، ان شاءاللّه.