امام: حضرت على ـ عليه‌السلام ـ مى‌فرمايد: كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيّته.^۱ هر انسانى مسئوليتى دارد و انسانها مسئول آفريده شده‌اند. اين مسئوليت با توجه به شرايط زمانى و مكانى و نسبت به افراد فرق مى‌كند. مثلاً مسئوليت فرد عادى، با يك فرد عالم؛ مسئوليت يك فرد بازارى، با يك فرد نخست‌وزير، مساوى نيست. هر كس كه مقام بالاترى دارد مسئوليت بيشترى دارد. حالا كه شما نخست‌وزير هستيد، مسئوليت شما با يك فرد عادى مساوى نيست. اين كشور، نخست‌وزيران فراوانى به خود ديده است. بعضى از اين نخست‌وزيرها خدمت كردند به مردم و در بين مردم، الآن هم حرمتى دارند، يك منزلتى دارند. بعضى‌ها هم خيانت كردند. شما سعى كنيد از آن نخست‌وزيرهاى «ملعون» نباشيد؛ از نخست‌وزيرهاى «مرحوم» باشيد. من راجع به دولت و راجع به مسائل حوزه چند مطلبى داشتم، خواسته‌هايى داشتم و نظرياتى داشتم. در زمان حيات آيت‌اللّه‌ بروجردى ـ رضوان‌اللّه‌ تعالى عليه ـ پيشنهاداتم را به ايشان منتقل كردم؛ و نوشتم كه ايشان به دولت برسانند؛ نمى‌دانم ايشان به دولت نرساندند، يا ايشان به دولت رسانيدند اما دولت عمل نكرد. من از تقواى آيت‌اللّه‌ بروجردى بعيد مى‌دانم كه يك مسائلى كه در رابطه با سرنوشت مسلمين بود نرسانده باشند. تحقيقاً ايشان رسانيده‌اند، دولت بوده كه به اين درخواستها عمل نكرده. حالا شما به عنوان مسئول دولت آمده‌ايد از حوزه و از روحانيت نظر مى‌خواهيد راجع به اوضاع كشور! من چند مسأله مى‌گويم و جدّاً مى‌خواهم كه به آنها عمل شود: اولين مسأله اينكه اين حوزه كه شما آمده‌ايد، طلاب و علما اينجا زندگى مى‌كنند، با حداقل [لوازم] زندگى. آنها براى دين مردم و تربيت مردم فعاليت مى‌كنند؛ تا كشور را از نظر معنوى، از نظر اخلاقى تربيت كنند. اينها در واقع خدمتگزاران بى‌مزد و مواجب كشور هستند. هيچ توقع و انتظارى هم از دولت ندارند. تنها خواست آنها اين است كه مورد اذيت واقع نشوند. اما آن چهار نكته اصلى كه مورد نظر بود: اول مسألۀ دانشگاههاست. من نمى‌دانم چه ارتباطى بين بى‌دينى و خلاف اخلاق با دانشگاهها وجود دارد؟ چه ارتباطى بين اين دو مسأله هست؟ آنها كه دانشگاه مى‌روند و از دانشگاهها فارغ‌التحصيل مى‌شوند، واقعاً از نظر اخلاقى و دينى بسيار ضعيف هستند. واقعاً ضد اخلاق و ضد دين مطرح مى‌شوند. چه ارتباطى بين اين مسأله هست، من هنوز پى نبردم. ببينيد اين وضعيت از اساتيد اينها هست؟ از محيط دانشگاه است؟ از وضعيت دولت است؟ بالاخره از هر منشأ هست جلوگيرى كنيد. اين دانشگاه شوخى نيست. اگر كتابهايشان بدآموزى دارد، اگر معلمين آنها بدآموزى دارند، اگر محيط دانشگاه اينطورى است، بايد به اين جوانها رسيد. اينها سازندگان آيندۀ كشور ما هستند». [امينى: تقصيرش با شماست. مسئوليت به عهدۀ روحانيت است.] امام: مگر روحانيت مى‌خواهد افراد بى‌دين بار بيايند؟ مخالف مسائل اخلاقى بار بيايند، ضداخلاق بار بيايند؟ [امينى: نه! منظور من اين نيست. منظور من اين است كه در پديدآمدن اين مسأله، روحانيت مسئوليت دارد. وقتى اين روش جديد آموزشى وارد كشور ما شد، آن موقع در كشور ما جز روحانيون، افراد باسوادى وجود نداشتند. رشتۀ تعليم و تربيت، بسته به روحانيت بود. بعد از تأسيس دانشگاه و بعد از روى كار آمدن نظام تحصيلى جديد، روحانيون به جاى اينكه بيايند همكارى كنند و سر نخ را به دست بگيرند رفتند در حوزه‌ها و مساجد گوشه‌نشين شدند؛ و افراد غير شايسته جايگاه اينها را گرفتند. من اعتراف مى‌كنم كه در بين استادان دانشگاه از هر صنفى وجود دارد حتى از گروهها و اقليتها و غيراقليتها. اين هم مسئوليتش به عهدۀ آقايان روحانى است.] امام: آقا! مى‌دانيد آن موقع حكومت دست كى بود؟ [امينى: مشخص است، تأسيس دانشگاه برمى‌گردد به سال 1313 حاكم مشخص بود؛ معيّن بود.] امام: شما نمى‌توانيد بگوييد، ولى من مى‌توانم بگويم. آن موقع حكومت دست رضاخان بود. و مى‌دانيد كه رضاخان دست‌نشاندۀ انگلستان بود. اجنبى‌ها رضاخان را روى كار آورده بودند. شما آقاى امينى! مى‌فرماييد آقايان علما مى‌آمدند با فردى كه دست‌نشاندۀ اجنبى بود همكارى مى‌كردند و دست به دست او مى‌دادند؟ نه! علما هرگز اين كار را نمى‌كردند و نمى‌كنند. آنها در انتظار اين بودند كه يا توان و امكاناتى به دست آورند تا خودشان حكومت را اداره كنند، يا اگر چنين توانى نداشتند در انتظار بنشينند؛ در خانه‌شان، در مساجد، در حوزه‌ها و در جاهايى كه تماسى با حكومت نداشته باشد. بنابراين از روى حساب نمى‌توانستند با حكومت دست‌نشاندۀ اجنبى همكارى كنند. [امينى: دولت در خدمت علماست. ما وظيفه داريم كه آقايان هر چه فرمودند اجرا كنيم. حالا، از جمعى از استادان درخواست شده كه در كتابهاى درسى تجديدنظر كنند. در جمع استادان، بعضى از چهره‌هاى روحانى هم هستند، اينها مأمور شده‌اند كه در اصلاح كتابهاى درسى گامى بردارند. به نظر حضرت عالى هم خواهد رسيد». ] امام: خانواده، مبناى جامعۀ ماست. اگر خانواده‌ها ـ از نظر اخلاقى ـ متزلزل شوند، تمام جامعۀ ما متزلزل خواهد شد. در رابطه با مسائل خانواده، دو مسأله مطرح است: يكى مسائل بى‌بند و بارى‌ها، و بعد اين ادعاى تساوى حقوق [زن و مرد]، و پاره‌اى از مسائلى كه امروز مطرح است. اينها چه مى‌گويند؟ اينها چه ادعايى دارند؟ اينها مگر ايرادى به اسلام دارند؟ اگر چنين است ما تكليفمان را روشن كنيم، تكليف آنها را هم روشن كنيم. اگر يك ضعفهايى هست؛ يا خلاف عدالتهايى از نظر اجرايى در كار هست شما حلش كنيد تا كار به اين وضعيت نكشد. [معاون مذهبى نخست‌وزير، آقاى شريف‌الزمانى: بله آقا! اينها تعداد انگشت شمارى از زنان هستند، اينها مشهور هستند، تعداد ايشان از تعداد انگشتان دست بيشتر نيست! بچشم! ترتيبى داده مى‌شود.] امام: رسيدگى به ازدواج و طلاق در محضرها هم لازم است. من به مسئولين امور اطلاع داده‌ام كه مسألۀ طلاق خيلى مهم است. شرايطى كه در ازدواج هست، خيلى سهل است، اما در رابطه با طلاق خيلى سخت گرفته شده. در مسألۀ طلاق، بايد دو نفر شاهد عادل حضور داشته باشد؛ بعد نصيحتى صورت بگيرد. حتى‌الامكان سعى شود كانون گرم خانواده متلاشى نشود. ولى اين آقايان و محضريها براى اينكه به حق ثبت خودشان برسند، تا يك زنى مراجعه مى‌كند و از شوهرش شكايت مى‌كند فورى كارى مى‌كنند كه طلاق صورت بگيرد ـ بى‌آنكه اين صيغۀ طلاق را پيش دو نفر عادل بخوانند ـ در نتيجه، آن خانم هم خيال مى‌كند طلاق گرفته مى‌رود؛ در حالى كه طلاق نگرفته، در واقع امر مى‌رود و ازدواج مى‌كند، و اين پايۀ يك امر نامشروع قرار مى‌گيرد؛ و به اين ترتيب جامعه از نشر مسائل [خلاف] عفت، به اين روز مى‌افتد كه مى‌بينيد. [مسألۀ ديگرى كه امام در اينجا مطرح فرمودند، مسألۀ رسيدگى به امور مردم بود. مردم در ناراحتى به سر مى‌بردند. آن سال، سال سختى بود. زمستان بسيار سردى داشت. معروف بود كه در همدان تعدادى از بى‌بضاعتها از سرما خشكيدند.] امام: به وضع مردم برسيد. خانواده‌هاى گرفتار زياد هستند، بايد با آنها كنار بياييد. به اينها كمك كنيد، نه اينكه هميشه به فكر خودتان باشيد. [هنگام ظهر بود، نخست‌وزير مى‌خواست برود. امام تعارف كردند: با نان و پنير طلبگى قناعت كنيد! شريف‌الزمانى گفت: منظور آقا اين است كه با علما هم‌غذا شويد تا ببينيد آقايان علما چه مى‌كشند! بعد‌[نخست‌وزير] گفت: نه! ما در سالاريه مهمان هستيم؛ اگر حضرت عالى هم افتخار دهيد، اتومبيل مى‌فرستيم، ناهار تشريف بياوريد. آقا فرمودند: نه! من معذور هستم، نمى‌توانم. نخست وزير رفت.]

1. ـ كلكم راع و كلكم مسؤول: تمامى شما وظيفه سرپرستى داريد و همه‌تان مسئوليد. (بحارالانوار، ج 72، ص 38).