بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم جايگاه و رسالت دانشجو و معلم من از آقايان تشكر مى‌كنم كه از راه دور براى تفقد از من و تسليت در اين امر بزرگ^۱ تشريف آوردند و سلامت و سعادت همۀ آقايان را از خداوند مى‌خواهم. مقام دانشجو و بعد هم مقام معلم، دانشجوها ذخاير اين ملت هستند، مقدرات مملكت ما در آتيه به دست دانشجويان امروز است، يعنى در هر رشته‌اى كه باشند، در رشتۀ حقوق باشند يك نحو مقدرات در ساير رشته‌ها هم شئونات مختلفۀ كشور در دست دانشجويان است كه آتيۀ كشور را آنها بايد اداره بكنند چنانچه معلمين تربيت‌كننده اشخاصى هستند كه آنها بايد مقدرات مملكت را به دست بگيرند، يعنى سعادت يك مملكت كليدش به دست معلم است و به دست دانشجو. اول معلم كه بايد تربيت كند قشرهاى جوان را و بعد خود جوانها كه بايد مملكت را اداره كنند، بنابراين هر مملكتى در عالم، هر كشورى در عالِم موجوديتش بسته است به دست دانشجو و معلم. كليد سعادت به دست معلم است و همان قدر كه معلم بزرگ است مسئوليتش هم بزرگ است. همان قدرى كه عالم بزرگ است مسئوليت عالم هم بزرگ است و اين فرق نمى‌كند به اينكه عالم در دانشگاهها باشد يا عالم در علوم قديمه. هر مقدارى كه انسان عظمتش زيادتر باشد مسئوليتش زيادتر است و چون معلم عظمتش زياد است، مسئوليتش زياد است، عظمتش زياد است براى اينكه تربيت مى‌كند جوانها را و نيروى جوانى در دست معلم تربيت مى‌شود. مسئوليت زياد است براى اينكه اگر اين جوانها و نيروى جوانى در دست معلمين خوب تربيت بشوند آتيۀ كشورى خوب است، سعادتمند است، و اگر چنانچه معلمين انحراف داشته باشند و تربيت انحرافى بكنند، مملكت به فساد كشيده مى‌شود. بنابراين شما جوانها همان قدرى كه بزرگ هستيد براى اينكه محصل هستيد، دانشجو هستيد و بعد هم ان‌شاءاللّه‌ معلم خواهيد شد، همان قدر كه بزرگ هستيد و شغلتان يك شغل شريف و بزرگ است، مسئوليتتان هم يك مسئوليت بزرگ است. مقدرات كشور در دست تحصيلكرده‌ها از دانشگاهها و مدارس ... سعادت ملتها شروع مى‌شود. دانشگاهها و مدارسند كه تمام مقدرات مملكتى را آنها هستند كه اداره مى‌كنند. سعادت يك ملت به دست دانشمندان آن ملت است. دانشمندان ملت اگر انحراف نداشته باشند، استقامت داشته باشند، بر طريق مستقيم باشند ملت هم به طريق مستقيم كشيده مى‌شود و ملت هم سعادتمند مى‌شود و اگر خداى نخواسته انحرافاتى در دانشگاهها در دانشكده‌ها، در مدارس قديمه، در مدارس جديده انحرافاتى پيدا بشود، از آنجاست كه انحراف ملت پيدا مى‌شود. ملتها چشمشان به دانشمندها دوخته است، اگر چنانچه عالِم فاسد بشود عالَم فاسد مى‌شود، «اذا فسد العالِم فسد العالَم» براى اينكه عالَم چشمش را به عالِم دوخته است توجه تودۀ مردم به متفكرين كشور است، به علماى كشور است. اگر خداى نخواسته آنها فاسد بشوند همۀ كشور به فساد كشيده مى‌شود، و اگر آنها صالح باشند همۀ كشور به صلاح و سداد كشيده مى‌شود. بنابراين هم شما قشر دانشجو كه مى‌خواهيد دانشمند بشويد ان‌شاءاللّه‌ ـ و خواهيد شد ان‌شاءاللّه‌ ـ هم شما بزرگ هستيد و بزرگوار و هم شما مسئول هستيد و ملتفت باشيد كه اين مسئوليت را، اين بارى كه به دوش شما آمده است، خواهى نخواهى به دوش شما و به دوش همه اين مسئوليت آمده است، و خداى تبارك و تعالى از شماها انتظار اين معنا را دارد كه شماها تربيت كنيد جامعه را، و اين يك خدمت بزرگ است كه اگر خوب انجام بگيرد اين خدمت اينقدر ارج دارد كه نمى‌توانيم ما تعريفش را از عهده برآييم. و اگر خداى نخواسته بد انجام بگيرد، فسادش آنطور است كه عالَم فاسد مى‌شود، اگر عالِم فاسد بشود اينطور نيست كه مثل يك آدم عادى است كه اگر فاسد شد خودش فاسد است، اين مرضى مسرى است، سارى است، فساد عالِم سرايت مى‌كند به همۀ قشرها، من خودم ... كه سابقاً يكوقتى مى‌رفتم بعض از شهرها را مى‌ديدم كه مردمش صالحند، خوبند وقتى كه توجه مى‌شد كه چطور اينها همه مردم صالح خوبى هستند؟ معلوم مى‌شد كه عالِم آن شهر، آدم خيلى خوبى است، اينها همه اقتدا كرده‌اند به آن عالم كه خوب است. نقش پيشوايان در فلاح و فساد جامعه علما در هر جا باشند از باب اينكه مردم به آنها توجه دارند اگر صالح باشند خواه ناخواه مردم را به صلاح مى‌كشند، و اگر فاسد باشند خواه ناخواه مردم را به فساد مى‌كشند. و شما جزء قشر علماى ملت هستيد و شما هم، همان عهده‌دارى را داريد. در يك اداره كه وارد بشويد رئيس اداره را همه مرد و همۀ اداره توجه به او دارند، اگر رئيس اين اداره يك مرد صالحى باشد و يك مرد امينى باشد خواه ناخواه به واسطۀ توجهى كه ساير اقشار به او دارند در آنان هم تاثير مى‌كند و اگر بخواهند يك انحرافى هم پيدا بكنند مخفيانه و بدون [اينكه] كسى بفهمد و كم‌كم هم اصلاح مى‌شوند. اما اگر خداى نخواسته رئيس اين اداره يك آدم دزدى شد، اين دزدى در همه جا ديگر به طور رايگان همه دزد مى‌شوند اگر رئيس يك مملكتى كه مردم به او توجه دارند دزد شد به مردم سرايت مى‌كند. اخلاق فاسد رژيم پهلوى فاسد كرد قشرهاى زيادى از مملكت ما را. آنهايى كه روابط داشتند نزديك بودند مى‌ديدند اعمال اينها را آنها همه فاسد شدند. اينطور نبود كه همه فاسد بودند و رفتند آنجا؛ خير، بسيارى‌شان شايد از اول خوب آدمهايى صحيحى بودند؛ لكن وقتى وارد شدند در دستگاه ظلم، دستگاه چپاولگرى، ديدند كه آنكه همه به او توجه دارند و همه به او تعظيم مى‌كنند سر دستۀ دزدهاست. ناچار به اين اشخاصى كه اطراف هستند و نزديك هستند اين دزدى و اين خيانت سرايت مى‌كند، و لهذا يكى از خيانتهاى بزرگى كه اينها به ما كردند اين خيانت است كه شايد در رأس همۀ خيانتها باشد كه نيروهاى انسانى ما را خراب كردند. پنجاه و چند سال اينها در اين مملكت حكمفرمايى كردند و در اين پنجاه و چند سال هم چه كردند كه رجال ما را از بين بردند، الاّ كمى‌شان را. رؤساى مجالس، رؤساى خود وكلاى مجالس به واسطۀ همين فسادى كه قشر حاكم داشت همه فاسد از كار درآمدند، سرايت مى‌كند. آنكه تودۀ مردم متوجه به او هستند هر مقدارى كه توجه سعه‌اش زيادتر باشد فساد او بيشتر سرايت مى‌كند، چنانكه صلاحش بيشتر سرايت مى‌كند، يك حاكم عادل يك مملكت را به عدالت مى‌كشد. سيرۀ حكومتى امام على (ع) اگر فرض كنيد يك نفر مثل حضرت امير ـ سلام اللّه‌ عليه ـ حكومت داشته باشد در يك مملكتى سيرۀ او را وقتى كه اهل اين مملكت ببينند كه زندگى خودش چى هست، چه جور اعاشه مى‌كند با دار و دستۀ خودش چه جور رفتار مى‌كند، اولاد خودش چه جور هستند، زندگى اولاد خودش چه جور هستند، اصحاب خودش چطور هستند، قوم و خويشهاى خودش چطور هستند، بستگان، نزديكان خودش چطور هستند، وقتى تودۀ مردم نگاه كردند كه رئيس مملكتشان وضع خوراك و پوشاكش از خود آنها كمتر است، وقتى كه مى‌آيد نماز جمعه مى‌خواهد بخواند چون يك پيراهن دارد شسته و تر پوشيده است به حسب تاريخ، بالاى منبر وقتى خطبه مى‌خواند دامنش را اينطور مى‌كند كه خشك بشود، يك پيراهن دارد وقتى كه دو تا پيراهن كرباس مى‌خرد خوبش را مى‌دهد به قنبر به حسب تاريخ و بدش را خودش تنش مى‌كند، وقتى آستينش بلند است آستينش را از اينجا پاره مى‌كند، ديگر لب آستين بايد چه بشود و چه بشود ندارد، وقتى مردم ديدند يك همچو موجودى... بر سرتاسر كشورهاى زياد، در مقابل كشور ايران حكومت دارد، يعنى ايران جزء حكومت او، مصر جزء حكومت او، حجاز جزء حكومت او، عراق جزء حكومت او، يمن و امثال ذلك همه جزء حكومت اوست ولى وقتى كه زندگى‌اش را مى‌بينند، مى‌گويند ببينيد يك همچو زندگى مى‌كند، يك همچو موجودى كه آن سعۀ مملكتش هست خودش وقتى يك قاضى را تعيين كرده است، به حسب تاريخ وقتى كه دعوا مابين خودش و يك نفر يهودى واقع مى‌شود قاضى احضار مى‌كند نمى‌گويد من حاكم‌ام، حاكم يك همچو جايى تو هم نوكر منى، قاضى من هستى، منصوب از قِبل من هستى، اين را نمى‌گويد مى‌آيد مى‌نشيند مقابل قاضى، وقتى قاضى مى‌گويد كه يا ابالحسن مى‌گويد اين حرف را نزن نسبت به من با او فرق نگذار، تو قاضى هستى نبايد فرق بكند، وقتى هم حكم بر ضدش مى‌دهد قبول مى‌كند. وقتى مملكت يك همچو موجودى رأسش باشد، [اصلاح مى‌شود]، اسلام اين را مى‌خواهد ما كه فرياد مى‌زنيم كه حكومت اسلامى و جمهورى اسلامى، البته ما نمى‌توانيم يك همچو موجودى پيدا كنيم، خودش هم فرمود كه شما قدرت بر اين نداريد، لكن اعانت كنيد مرا به تقوى، اعانت كنيد مرا به سداد و درستكارى. عصيان بر بى‌عدالتيها و اختلافات طبقاتى وقتى انسان ببيند كه رئيس مملكتش وضعش اينطور است اولاً فقرا دلشان خوش مى‌شود، آن معنايى كه سركشى پيدا مى‌شود در توده‌ها براى اين است كه مى‌بينند كه آن مرد با آنطور زندگى مى‌كند يك عمارت مثلاً مى‌خرد، آنطورى كه به من در پاريس كه بودم اطلاع دادند كه يك ويلا در خارج يكى از خواهرهاى آريامهر در پاريس خريده آن مقدار خريدش هم من يادم نمانده است لكن اين يادم مانده چون اين عجيب بود كه پنج ميليون دلار خرج گلكارى اين عمارت يعنى 35 ميليون تومان خرج گلكارى اين عمارت [شده است]. ملت وقتى كه ببيند كه اين دستگاه اينطورى است عصيان مى‌كند، طغيان مى‌كند، اما اگر يك حكومتى باشد كه زندگى‌اش نزديك باشد به اين مردم، من نمى‌گويم زندگى‌اش مثل زندگى حضرت امير ـ سلام اللّه‌ ـ باشد، قدرت نيست بر اين مطلب، او يك موجود تحفه بوده است، يك موجود استثنايى بوده، اما حكومت [و] دستگاههاى حكومت اگر زندگى‌شان زندگى شخصى‌شان جورى باشد كه مردم ببينند خوب آن هم نزديك به ماست، همين مقدار كمى تفاوت دارد مردم قانع مى‌شوند، مردم راضى مى‌شوند، عصيان تمام مى‌شود. فساد مستكبران و سرمايه‌داران تمام اين فسادهايى كه ملاحظه مى‌كنيد از ناحيۀ اين طبقۀ بالاست كه در مردم سرايت كرده است يعنى قهرى است كه وقتى كه اين طبقۀ بالا آن بالاها هستند و براى سگشان هم اتومبيل مثلاً چهارصد هزار تومانى دارند، اين طبقۀ ضعيف ديگر تحملشان از بين مى‌رود از اين جهت بايد اين طبقۀ بالا اگر بخواهند ملت را راضى بكنند از آن بالا يك قدرى پايين بيايند، مردم هم راضيند كه يك خورده بالا باشند اما مردم راضى نيستند اينطور باشد، نمى‌شود اينطور. شما آقايان هم كه ان‌شاءاللّه‌ بعدها پستهاى خوبى گيرتان مى‌آيد توجه به اين مسائل داشته باشيد. اگر در اداره‌اى وارد مى‌شويد، رئيس يك اداره هستيد، مدير كل يك اداره شديد متوجه باشيد كه شما مسئول هستيد، نه مسئول فقط فعل خودتان، مسئول فعل ديگران هستيد، اگر همين قدر بود كه خوب خودت خرابى، خوب خودت در حال خودت اين باز كمتر بود مسئوليتش اما اگر به دوش شما مسئوليت جامعه باشد هر چه بالاتر برويد مسئوليت بالاتر مى‌شود. مقاومت انسانهاى مهذب در برابر تهديد و تطميع بايد از حالا كه نفوس شما يك نفوس نزديك به ملكوت است، يك نفوسى است كه زياد وارد در اين بند و بستهاى دنياى نشده است، از آلودگى الآن كمتر آلوده است از حالا به فكر باشيد كه خودتان را اصلاح كنيد و خودتان را تهذيب كنيد براى آتيۀ مملكت. اگر شماها مهذب شديد، قشر دانشگاهى، قشر علما مهذب شدند مملكت مهذب مى‌شود. اگر مملكت مهذب شد، مملكت مهذب زير بار ظلم نمى‌رود، زير بار استعمار نمى‌رود. همه اين مفاسد براى اين است كه فاسد هستند قشرها كه به واسطۀ فرض كنيد كه وعده‌هاى ديگران يا به واسطۀ زور ديگران زير بار مى‌روند، اگر مهذب باشند نه وعدۀ ديگران در آنها تاثير مى‌كند، نه ارعاب ديگران درشان تأثير مى‌كند. من از خداى تبارك و تعالى سلامت و عزت و عظمت همۀ مسلمين را مى‌خواهم و سعادت شما جوانهاى برومند كه فردا ان‌شاءاللّه‌ مسئوليت يك مملكت به دوش شماست.

1. ـ شهادت آقاى مرتضى مطهرى.