بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم انا للّه‌ و انا اليه راجعون تسليت در سوگ مجاهدى خدمتگزار نمى‌دانم من بايد به شما تسليت بدهم، يا شما بايد به من، يا هر دو به هم؟ من به شما تسليت بدهم كه يك پدر بزرگى را از دست داده‌ايد و شما به من كه يك برادر عزيزى را از دست داديم؛ و همه به ملت كه يك خدمتگزارى را ملت از دست داده و همه به اسلام كه يك مجاهدى را از دست داده است. لكن ما از خدا هستيم و از آنجا آمديم و به آنجا برمى‌گرديم. انّا للّه‌؛ ما از خداييم؛ مال خداييم، ما چيزى نداريم خودمان، هر چه هست از اوست، و به سوى او مى‌رويم. و بايد ببينيم چطور از آنجا آمديم و چطور در اينجا هستيم و چطور به آنجا مى‌رويم. آيا در اينجا كه هستيم، در خدمت حق تعالى و خدمت خلقيم، مجاهده مى‌كنيم در راه خدا، به صراط مستقيم ربوبيت مشى مى‌كنيم يا انحراف داريم؟ اگر انحراف داشته باشيم، چه به چپ و چه به راست، چه طرف چپ كه تعبير به مغضوب عليهم شده است و چه طرف راست كه تعبير به ضالّين شده است در مقابل طريق مستقيم و صراط مستقيم اگر از اين راه مستقيم رفتيم، از اينجا كه حركت كرديم راه مستقيم باشد، منحرف نباشد، شرقى نباشيم غربى نباشيم، مستقيم باشيم، يمين و شمال نباشد در كار، مستقيم حركت كنيم از اينجا به لانهايت، سعادتمنديم و ملتى را سعادتمند كرديم. و اگر چنانچه خداى نخواسته انحراف به چپ، انحراف به راست، انحراف به يمين، انحراف به يسار باشد، منحرف هستيم. و اگر چنانچه در بين ملت يك مقامى داشته باشيم، ملتى را منحرف مى‌كنيم. مرحوم آقاى طالقانى مستقيم بود، مستقيم فكر مى‌كرد؛ مستقيم عمل مى‌كرد. انحراف به چپ و راست نداشت. نه غربزده بود و نه شرقزده، اسلامزده بود، دنبال تعليمات اسلام بود و براى يك ملت مفيد بود، و رفتنش ضايعه است، لكن او پيوست به آنجايى كه براى او تهيه شده است؛ مقامى كه براى او تهيه شده است. استقامت و استقلال فكرى و ما بايد فكر اين باشيم كه ما هم مستقيم باشيم. اگر مستقيم باشيم و ملت را دعوت به استقامت كنيم از اين غربزدگى كه در طول تاريخ و خصوصاً در اين پنجاه و چند سال، ما را به آن طرف كشيدند، از آن طرف ما را كشيدند طرف شرق، از آن طرف ما را كشيدند طرف غرب و ما را از خود بيخود كردند، جوانهاى ما را تهى كردند از آنكه بايد باشند، ما مكلفيم، همه‌مان مكلفيم، همۀ آقايان و همۀ خانمهاى محترم، مكلفيم كه مردم را دعوت كنيم به راه مستقيم؛ به همان صراط اللّه‌، راه اللّه‌ ـ كه راه مستقيم است ـ و از انحرافها جلوگيرى كنيم. نه منحرف به آن طرف باشيم كه ديكتاتورى به تمام معنا است و نه منحرف به غرب باشيم كه ظلم و ستم و به اسم «حقوق بشر»؛ بردن همۀ حقوق بشر است. انحراف مكتبهاى غير توحيدى مكتبهايى كه در دنيا هست غير از مكتبهاى توحيدى، اينها مكتبهايى هستند انحرافى كه آن اشخاصى كه اين مكتبها را درست كرده‌اند آنها براى يك مقصدى و توطئه‌اى درست كرده‌اند؛ براى به دام انداختن جوانهاى غافل. آنهايى كه دعوى مى‌كردند به اينكه ما براى ملتها هستيم، خدمتگزار ملتها هستيم، برادريم با مردم، با لفظ «برادرى » و «قارداشى»^۱ از هم تعبير مى‌كردند. شايد بعض از شما يادتان باشد يا هيچ كدامتان، كه وقتى كه سران كشورها بنا شد بيايند به ايران و اينجا يك اجتماعى داشته باشند، وقتى كه چرچيل^۲ آمد، آنطور كه آن وقت معروف شد و نقل كرده‌اند، آمد به فرودگاه و با يك تاكسى رفت به محل خودش؛ وقتى كه رئيس جمهور امريكا^۳ آمد، آن هم با يك ترتيب، لكن وقتى استالين^۴ آمد، طياره‌اى كه او را حمل مى‌كرد گاو هم همراهش آوردند كه مبادا يك شيرى از اين طرفها ناسالم باشد! با يك تشريفات زياد. در عين حال كه او آنطور با سلطنت و فوق سلطنت زندگى مى‌كرد و از قرارى كه به ما گفته‌اند كالسكه طلا هم داشته است! و من اطلاع ندارم لكن آنهايى كه مشاهَد من بود سربازهاى امريكا كه اينجا بودند و سربازهاى انگلستان كه اينجا بودند برايشان خيلى چيزها از آنجا مى‌آوردند. حتى آنطور كه در ذهن من است، ليموى سابيده شده، پودرش را مى‌آوردند، لباس برايشان مى‌آوردند، ولى آنكه من خودم مشاهدش بودم! بين اينجا و مشهد ما سوار اتومبيل بوديم مى‌رفتيم، اتوبوس بوديم اين سربازهاى روسى كه به آنان اينطور فهمانده بودند كه ما برادريم با آنها، فرقى مابين ما و شما نيست،^۵ اينها براى يك سيگار گدايى مى‌كردند! از اين مردم، از مسافرين. بازى مى‌دهند جوانهاى ما را! هر دو دسته بازى مى‌دهند، هم غرب ما را بازى مى‌دهد، مَلعَبه^۶ كردند ما را، هم غرب ما را ملعبه كرده، هم شرق ما را ملعبه كرده، و تا اين گول خوردنها هست، تا اين غربزدگى و شرقزدگى در ملت ما هست، هيچ اميدى به اصلاح نيست. رهايى از وابستگى فكرى به غرب و شرق ما بايد اول تمام همتمان را صرف كنيم كه خودمان را از اين وابستگى فكرى بيرون بياوريم. ما فكرهايمان وابسته است؛ ما فرهنگمان وابسته است. الآن ما بايد سعى كنيم از اين فرهنگ وابسته خارج بكنيم خودمان را، چه فرهنگ آن طرف كه همه‌اش فساد و چه فرهنگ آن طرف كه همه‌اش فساد، يعنى همه‌اش براى به دام انداختن ماهاست؛ به دام انداختن بشر است. شيوۀ حكومت در صدر اسلام ما تا اين راه مستقيمى كه راه انسانيت است، راه اسلام است و از حكومتهايش ما فرق را مى‌فهميم، آن‌وقتى كه اسلام به دست ماها نيفتاده بود كه مثل يك پوستين اين طرف آن طرف باشد، آن وقتى كه اسلام صريح بود، زمان خود پيغمبر ـ صلى‌اللّه‌ عليه و آله و سلم ـ و زمان على بن‌ابيطالب ـ سلام اللّه‌ عليه ـ شما وقتى آن‌وقت را ملاحظه كنيد و سران قوم را در آن‌وقت ، سردارهاى اسلام را در آن‌وقت، آنكه در رأس واقع شده بود به حسب نظم مملكتى، وقتى كه ملاحظه بكنيد چه جور زندگى مى‌كردند، وضع خودشان چه جور بود، آنكه پيغمبر اسلام بود در يك مسجدى كه نه مثل اين مسجد ماها و مساجدى كه حالا هست، يك مسجدى كه شايد حصير هم نداشته است. يك ديوار يك مترى، آنقدرى تقريباً بوده است و با اين چيزهاى چوبهاى خرما يك جايى‌اش را سقف زده بودند، مسجد آن اتاقها، يك دانه اتاق! براى يك دانه اتاق بود. وقتى كه نشسته بودند، در مسجد مى‌نشستند با اصحابشان، كسى كه از خارج مى‌آمد نمى‌فهميد اينها كدام يكى پيغمبرند و كدام يكى ديگرانند، مى‌پرسيد كدام يكى از شما او هستيد؟! اينطور مى‌نشستند مثل سايرين. حتى يك همچو پتويى نبوده است كه زيرشان بيندازند كه يك امتيازى در كار باشد و آنكه حضرت امير ـ سلام اللّه‌ عليه ـ است و تاريخش را همه مى‌دانيد. همان روزى كه بيعت كردند با حضرت امير و رأى دادند به ايشان، همان روز وقتى فارغ شد از اين قضيه، بيل و كلنگش را برداشت رفت پى‌كارى. كار مى‌كرد! يك جا رفت آنجا سراغ كارش. يك همچو حكومتى، خودش كار مى‌كرد. اين حكومتْ حكومتى است كه اگر بگويد ما برادر هستيم، راست مى‌گويد؛ يعنى يك برادرى است كه از برادر ديگرش، از ساير برادرهاى ديگرش در زندگى پايينتر است. حضرت امير سر آن، آنطور كه در تاريخ است، آن چيزى كه تويش آرد جو درست كرده بود براى اينكه از آرد جو ميل مى‌فرمود، سرش را مهر زده بود كه مبادا دخترهايش به واسطۀ عطوفتى كه به او دارند يك روغنى، يك چيزى داخلش بكنند! مثلاً چيزى كه تغيير مزه داشته باشد. زندگى اين زندگى بود و مى‌فرمود كه من مى‌ترسم كه در آن طرف مملكت تهامه، نمى‌دانم كجا، يك كسى باشد كه گرسنه باشد، نان نداشته باشد و من مى‌خواهم همان‌طور باشم، اين حكومت يك حكومتى است كه مى‌تواند حاكم بگويد كه ما با ديگران برادر هستيم، ما همه هستيم، همه با هميم؛ با اينكه وضعش كمتر از ديگران است. يك پوستى داشتند كه شب زير خودش و عيالش حضرت زهرا، مى‌انداختند مى‌خوابيدند روى آن، روز همين پوست را يك قدرى علف مى‌ريختند براى شترشان. اين زندگى بود. اين حكومتهايى كه ادعا مى‌كنند كه ما براى خلق هستيم، براى چه هستيم، وضع خودشان را بروند ببينند، وضع خلقشان را هم بروند ببينند! آنهايى كه مى‌گويند كه ما براى «حقوق بشر» چه و مجلس حقوق بشر درست كرديم، از اين حرفها، ببينند اينها با بشر چه جور رفتار كردند، كجا حق بشر را به او دادند. يكى از بشرها ما بوديم ديگر، ما هم يك دسته‌اى بشر هستيم، پنجاه و چند سال است كه ماها يادمان است، همۀ حقوق ما را از بين بردند، همه چيزمان را از بين بردند، همينهايى كه دعوى مى‌كنند حقوق بشر، همينها فوج فوج بشر را مى‌كشند و فرياد مى‌زنند حقوق بشر! وقتى در ايران نصيرى^۷ را مى‌كشند يا هويدا^۸ را مى‌كشند، هياهو بلند مى‌كنند چرا كشتيد! اين جز اين است كه مى‌خواهند ماها را اغفال كنند و نهضت ما را بدنام كنند؟ اينها بشر را نمى‌شناسند، چه تا حقوق بشر را. اينها براى بشر وضعى و حيثيتى قائل نيستند. اينها هر چه در نظرشان است همان جهت اقتصاد است و جهت چاپيدن مردم. چيز ديگرى نيست در كار، زير بنا اقتصاد است؛ «زيربنا» ست! همه چيز از آنجا پيدا شده است، كسى كه اطلاع ندارد انسان چيست يك همچو چيزى هم مى‌گويد. ملت، پيرو اسلامند و نهضت را پيش مى‌برند در هر صورت، گرفتاريهاى كشور ما زياد است و ما احتياج داشتيم به يك شخصى مثل آقاى طالقانى. لكن اينطور نيست كه ما وقتى آقاى طالقانى بروند، شكست خورده باشيم. اسلام هست پيغمبر هم رفت. فرمود وقتى وحى آمد كه اگر پيغمبر كشته بشود يا بميرد، شما برمى‌گرديد از دينتان؟ اسلام هست؛ پيغمبرش هم مى‌رود، امامش هم مى‌رود، عالِمش هم مى‌رود، همه مى‌روند و مملكت ما الآن ـ بحمداللّه‌ تعالى ـ و اميدوارم كه يك بيدارى براى قشرهاى مملكت ما پيدا شده و كشور ما پيدا شده، ملت ما يك بيدارى پيدا كردند كه خودشان دارند مى‌روند ديگر، خودشان ديگر بيدار شدند؛ ديگر خودشان راه مى‌روند. و ما اميدواريم كه ان‌شاءاللّه‌ خداوند آن خدمتگزار را رحمت كند و همۀ ما را هم خدمتگزار قرار بدهد؛ و ملت ما را هم از اين بيدارتر كند كه راه را بروند. و من تسليت به خانمها اول و به آقايان ثانياً، عرض مى‌كنم و بدانيد كه من شريكم در اين مصيبت. و خداوند همۀ ما را در اين راه مستقيم هدايت كند.

1. - قارداش، واژه‌اى روسى است به معناى برادر.
2. - وينستون چرچيل، نخست وزير انگليس در زمان جنگ دوم جهانى.
3. - فرانكلين روزولت، رئيس جمهور امريكا در زمان جنگ دوم جهانى.
4. - جوزف استالين، رهبر شوروى پس از لنين.
5. - يعنى بين سران كشور و دولت سوسياليستى شوروى با تودۀ مردم آنجا.
6. - بازيچه.
7. - نعمت‌اللّه‌ نصيرى، رئيس ساواك در رژيم شاه.
8. - امير عباس هويدا، نخست وزير پيشين در رژيم شاه.