بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم لزوم عبرت پذيرى از تاريخ تاريخ و آنچه كه به ملتها مى‌گذرد، اين بايد عبرت باشد براى مردم. از جمله، تاريخ عصر حاضر ببينيم كه چه شد كه يك همچو قدرتى از بين رفت، دولتها ببينند كه براى چه اينطور منهدم شد يك همچو قدرتى، و اجزاى دولتى، ادارات، ببينند كه چه شد قضيه؛ و موجب عبرت همه باشد. هر دولتى كه متكى بر ملت نباشد، بلكه مقابل ملت بايستد، اين عاقبتش، ولو يك قدرى هم طولانى باشد، عاقبتش به همين عاقبتى كه اين پدر و پسر منتهى شدند، منتهى خواهد شد. رضاخان كارى كرد كه بين ملت هيچ پايگاهى نداشت. و من شاهد قضيه بودم كه متفقين كه به ايران رو آوردند و ايران را گرفتند و همه چيز ايرانى‌ها در معرض خطر بود، وقتى كه نتيجه اين شد كه رضاخان رفت شادى كردند مردم! من به اين پسر نادانش گفتم^۱ كه تو نكن كارى كه همان طورى كه پدرت رفت و شادى كردند، براى رفتن تو هم شادى بكنند. و نشنيد. و ديديد كه براى اين بيشتر شادى كردند! و حق هم همين بود؛ چرا؟ براى اينكه بين مردم پايگاه نداشت. اساس اين بود كه يك دولتى كه خيانتكار است، اين نمى‌تواند با مردم بسازد. و براى خيانتكارى‌اى كه دارد و چپاولگرى‌اى كه مى‌كند و وابستگى به بيگانگان كه دارد، اين هميشه از خودش مى‌ترسد. يك دولتِ هميشه نگران است كه مبادا اين خيانتها كه كرده است، ملت جبران بكند و ملت تلافى كند. از اين جهت، اينها مجبورند به اينكه با ملت به فشار و ارعاب عمل كنند. و لهذا هر روز كه مى‌گذرد فشار آنها زيادتر مى‌شود؛ تنفر ملت هم از اين طرف زيادتر. در اين پنجاه و چند سال، اينها هر روز فشارشان زيادتر شد؛ و هر روز ملت از آنها تنفرش زياد شد؛ تا رسيد به آنجايى كه ديديد كه تمام ملت، نه يك قشر، دو قشر، همۀ ملت، يكدفعه از او روبرگرداندند. و چون بين مردم هيچ پايگاه نداشت نتوانست. نه خودش توانست؛ و نه قدرتهاى بزرگ توانستند او را نگه دارند. سرنوشت شاه، درسى براى دولتها وقتى يك ملت يك چيزى را خواست، نمى‌شود خلافش را كسى عمل بكند. و ملت ما همه با هم خواستند كه رژيم طاغوتى نباشد، ولهذا كوششهايى كه دولتهاى بزرگ و ابرقدرتها هم كردند براى نگهداشتن او به جايى نرسيد و نتوانستند نگهش دارند. اين بايد يك سرمشقى براى دولتها باشد. دولتهايى كه در عالم هستند كه ببينند كه چه شد كه يك همچو قدرت بزرگى كه همۀ قدرتها هم دنبالش بودند، همه هم از او پشتيبانى مى‌كردند، نه فقط ابرقدرتها، اين قدرتهاى كوچكتر هم، اينها هم از او پشتيبانى مى‌كردند و مى‌شود گفت كه همۀ قدرتهاى شيطانى جمع شده بودند با هم كه اين را حفظش كنند و نتوانستند. اين بايد يك سرمشقى باشد از براى دولتها كه وظيفۀ خودشان را بدانند. چه دولتهايى كه بعدها در ايران تشكيل مى‌شود، و اميد است كه دولت اسلامى ـ انسانى باشد، و چه دولتهايى كه در خارج اين مملكت هستند، اين بايد يك سرمشقى براى آنها باشد كه با ملت چه بكنند، چه جور رفتار بكنند. اگر با ملت اينها رفتار خوب كرده بودند، همۀ قدرتها مى‌خواستند اخراجش كنند نمى‌توانستند. اگر ملت پشتيبان او بود و مردم مى‌خواستند او را، فرض كنيد كه دولتهاى بزرگ مى‌خواستند او را بيرونش كنند، قدرت ملت او را نگهش مى‌داشت؛ نمى‌توانستند كارى با او بكنند. چنانكه عكسش هم همين‌طور بود، كه همه خواستند باشد، ملت گفت نه، تمام شد. مردمى بودن دولتمردان ملتها و دولتها بايد با هم تفاهم داشته باشند. يعنى دولت جورى باشد، ارتش جورى باشد، شهربانى جورى باشد، ژاندارمرى جورى باشد، كه مردم به آنها محبت داشته باشند؛ احساس دوستى و محبت بكنند. نه اينكه وقتى كه شهربانى بيايد يا مأمور شهربانى بيايد توى بازار، مردم از او بترسند و از او تنفر داشته باشند. چنانكه در اين نقاط اينطور بود. بلكه در طول سلطنت اينطور بودند. در سلطنتى كه ـ يعنى در حكومتى كه، «سلطنت» كه نبايد گفت ـ در حكومتى كه در اسلام هست اينطور است كه آنكه رأس است با آنكه در لشكر واقع شده است و در ارتش واقع شده است، و آنكه در ادارات واقع شده، همۀ اينها با ساير ملت فرقى ندارند كه از هم جدا باشند، همين ملت هستند كه يك مقدارى از آنها ارتش شده، و يك چند تا از آنها هم حكومت را اداره مى‌كنند و اينها. و وقتى كه رئيسشان بيايد توى جمعيت، هيچ باكى از اين ندارد كه مردم با او چه مى‌كنند. هيچ. براى اينكه با آنها خوبى كرده است. وقتى خوبى كرد، مردم هم با او خوب هستند. شما ديديد كه يك روز نمى‌توانست، يك ساعت نمى‌توانست، محمدرضا بيايد توى مردم! اگر مى‌خواست از اين خيابان عبور كند، قبل از اينكه بيايد از اين عبور كند، تمام منازل ـ آنطور كه مى‌گفتند ـ تمام منازلى كه در سر راه او بود كنترل مى‌شد! سازمان امنيت مى‌فرستاد تمام اينجاها را مى‌ديدند مى‌گرفتند و كنترل مى‌كردند. براى چه؟ براى اينكه خوف اين را داشتند كه از اينجاها يك كسى سوءقصد بكند به او. كه حُسن قصد اسمش بود! اما يك حكومتى كه براى مردم باشد، مردم آن را بخواهند، اين نمى‌ترسد از اينكه توى بازار مردم بيايد، توى جمعيتها بيايد و با آنها بنشيند صحبت كند؛ هيچ از اينها باكى ندارد. چنانكه صدر اسلام اينطور بوده است كه آنكه رأس هم بوده هم توى مسجد مى‌آمده مى‌نشسته و منبر مى‌رفته و مى‌نشسته و با مردم صحبت مى‌كرده. حكومت ضد مردمى معاويه بلى، وقتى كه بساط مثل معاويه شد، آن وقت او هم ديگر نمى‌توانست، او مى‌آمد نماز، اما برايش يك محفظه‌اى درست كردند و درش را قفل مى‌كردند كه او توى آنجا نماز مى‌خواند، و مردم بيرون به او اقتدا مى‌كردند و با او نماز مى‌خواندند! يعنى آنهايى كه بايد با او نماز بخوانند. او نمى‌توانست بيايد توى صفوف بايستد. او را قواى انتظامى مى‌آوردند و مى‌كردندش توى آن سوراخ و در آن را مى‌بستند! آنجا دربسته نماز مى‌خواند! و بعد هم مى‌آمدند در را باز مى‌كردند و با قواى انتظامى مى‌رفت. براى اينكه پايگاه نداشت در بين مردم. اما آنكه [به] عدل حكومت مى‌كرد توى مردم بود و با هم بودند و عرض بكنم كه رفاقت داشتند. نه آنها از او خوف داشتند، و نه او از آنها. چرا بايد مردم از ارتش بترسند؟ چرا بايد مردم از قواى انتظامى بترسند؟ از ژاندارمرى بترسند؟ از شهربانى بترسند؟ خوب، اينها به حسب قاعده بايد شهربانى بايد شهر را حفظ كند؛ بايد مردم او را اينطور ببينند كه حافظ جانشان هست، نه دشمن جانشان. ارتش بايد مملكت را حفظ كند؛ نه اينكه مردم خيال كنند كه اين ارتش مى‌خواهد با مردم چه بكند و مى‌خواهد مردم را اذيت بكند. حكومت آرمانى حكومت اسلامى كه ما مى‌خواهيم يك همچو چيزى ما مى‌خواهيم كه آن كسى كه در رأس است، آن هم با مردم رفيق باشد. و بنشيند و خودش را نگيرد؛ در بين مردم بنشيند با آنها صحبت بكند؛ هركس حاجتى دارد به او بگويد، وقت داشته باشد با او صحبت بكند. آن هم كه رئيس ارتش است و آن هم كه رئيس شهربانى است و آن هم كه رئيس ژاندارمرى است، آن هم در بين مردم همان طور باشد. وارد بشود بين مردم، نه او از مردم وحشت كند؛ نه مردم از او وحشت بكنند. اين بايد دستور باشد براى همۀ حكومتها و ملتها. وقتى يك حكومت اينطور شد، ملت دنبالش است؛ ملت حافظش است. همان طور كه او حافظ ملت است، ملت هم حافظ او هستند. و ما مى‌خواهيم يك همچو چيزى پيدا بشود كه ملت حافظ دولت به همۀ جهات باشد؛ دولت هم حافظ منافع ملت به همۀ جهات باشد. اگر يك همچو چيزى شد، يك مملكت آرامى [پديد مى‌آيد ]كه هيچ كس هم نمى‌تواند در آن تصرف بكند. تا خيانت بزرگان نباشد، دولتهاى خارج نمى‌توانند تصرف بكنند. خيانت هست كه اسباب اين مى‌شود كه اينها راهشان را باز مى‌كنند؛ مستشار مى‌آورند ـ نمى‌دانم ـ كارشناس مى‌آورند؛ از اين بساط درست مى‌كنند. اين خيانت است كه راه آنها را باز مى‌كنند. اگر يك دولت غيرخائن باشد، راه باز نمى‌شود بر آنها كه بيايند منافع ما را ببرند و حالايى كه مملكت رسيده به خودمان ببينيم كه يك مملكت آشفته و از بين رفته و همه چيزش از بين رفته، و بايد همه با هم كمك كنند تا اينكه اصلاح بشود. وظيفۀ سازندگى، واجب عينى حالا از اين به بعد تكليف همۀ ما چيست؟ تكليف همۀ ما اين است كه همه كمك كنيم براى ساختن اين مملكت. شما در هر جا كه هستيد كمك كنيد. ما هم اگر كارى ازمان برآيد كمك بكنيم. كشاورزها هم كمك بكنند، كارگرها هم كمك بكنند؛ همۀ كارمندها هم كمك بكنند. تا كمك همه نباشد نمى‌شود اين خرابه را آبادش كرد. كمك لازم است. خيال نكند يك كسى كه من يك نفرم، من يك نفر چه از من برمى‌آيد. هر يك نفرى به اندازۀ يك نفر از او كار مى‌آيد. به اندازۀ همان يك نفر مكلف است كارش را انجام بدهد. الآن همۀ ما، همۀ قشرهاى اين ملت، مكلفند كه براى اين مملكت كار بكنند، تا اينكه با كار اينها اين مملكت اداره بشود؛ درست بشود. مملكت مال خودتان است. خودتان براى خودتان داريد كار مى‌كنيد. و ان‌شاءاللّه‌ من اميدوارم كه همۀ ما به وظايفمان آشنا بشويم. و شما، كه محلتان هم حساس است، ان‌شاءاللّه‌ وظايفتان را خوب عمل كنيد. و اين كم‌كارى كه گفته مى‌شود در بين ادارات هست، ان‌شاءاللّه‌ نباشد. بلكه گفته مى‌شود گاهى بيكارى هست. امروز كم‌كارى مخالف با نهضت است. بايد كار بكنيم همه‌مان. بايد براى مملكتمان، براى كشورمان، كه از خودمان هست الآن، الآن كسى در آن دخالت ندارد. طاغوتيان وحشتزده و فرارى البته در بين اين مملكت اشخاصى الآن هستند خائن؛ لكن رئوسشان از بين رفت. آنهايى كه سر بودند از بين رفتند. ديگر هم قابل عود نيست. اين حرفهايى كه مى‌زنند كه نمى‌دانم در سرحدات فلان آقا هست و فلان هست، اينها اصلاً جرأت نمى‌كنند در يك مملكتى كه مجاور اينجا هم باشد، باشند! اينها از اين مملكتها فرار كردند، و آن دوردورها رفته‌اند. خيال نكنيد اويسى مى‌تواند در سرحدات اينجا باشد؛ يا پاليزبان مى‌تواند در سرحدات. اينها از سرحدات اينجا همچو مى‌ترسند كه شيطان از «بسم‌اللّه‌» مى‌ترسد! اينها فرار كردند. پولها را برداشتند رفتند آن طرف در امريكا و آن دوردورها زندگى مى‌كنند. اين حرفها را هيچ وقت خيال نكنيد كه واقع بشود. البته شلوغى مى‌كنند. الآن البته شلوغيهايى هست. آن هم از يك دسته مفسدى كه نمى‌خواهند اين مملكت آباد بشود؛ مى‌خواهند هميشه آشوب باشد تا استفاده بكنند، اين هست. البته اين هم ان‌شاءاللّه‌ با عمل خود شما جوانها و خود شما ملت ان‌شاءاللّه‌ اصلاح خواهد شد. خداوند همه‌تان را حفظ كند و همه موفق باشيم و همه وظيفه‌شناس باشيم؛ و هركس در هر عملى مى‌كند خوب انجام بدهد.

1. - در سخنرانى 13 خرداد 1342 در مدرسۀ فيضيه.