بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم مطالعات و بررسيهاى كارشناسان استعمار يكى از بزرگترين نتايجى كه ما از اين نهضت مى‌بريم و برديم، همين مواجه شدن با برادرهايى [است] كه در طول اين مدتها [با آنها] مواجه نشديم. در اين مجلس الآن برادرهاى ايرانى، بحرينى، پاكستانى، دور هم نشسته‌ايم و مشكلات خودمان را مى‌توانيم بيان كنيم. در طول بيش از سيصد سال كه اجنبيها راه پيدا كردند به شرق و مشغول شدند در همه جا. جهات شرق، در جهات مادى، در جهات معنوى، در روحيات گروههاى مختلفى كه در شرق موجود است، مطالعات دقيق كرده‌اند و بررسيها، به اينجا رسيدند كه اولاً در شرق يك ممالك غنى هست از حيث مخازن زيرزمينى؛ و همين طور روى‌زمينى، از قبيل مراتع بزرگ غنى و جنگلهاى بسيار زياد و غنى و مخازن نفتى، كه مطلع هستيد، و ساير مخازن كه بسيارى از آنها را شايد الآن هم خود شرقيها مطلع نيستند. لكن آنها آمدند و رفته‌اند و گرديده‌اند. آن وقت كه آن اتومبيل و امثال اينها نبوده است، اينها با شتر و با قافله حركت مى‌كردند؛ و به اسم «سياح» مى‌آمدند اطراف همان كشورهايى را كه مى‌ديدند، [با] ابزار و آلاتى كه داشتند، عكسبردارى مى‌كردند و بر مخازن زيرزمينى اطلاع پيدا مى‌كردند؛ مطالعاتى هم در روحيات مردم داشتند؛ و به اينجا رسيدند كه اگر بخواهند اين مخازن را تصاحب كنند، بايد چه بكنند. فكر كردند كه اگر چنانچه اينها با هم باشند، اگر همۀ ممالك شرقى با هم باشند و اجتماع داشته باشند، امكان ندارد كه به مخازن اينها دست بيابند. پس بايد قشرها را از هم جدا كرد. جَوسازى بر ضد اسلام و پيشوايان اسلامى يكى از مسائلى كه خيلى مورد اهميت است براى ما، و براى آنها هم بوده است، اينكه اگر اسلام آنطورى كه هست مسلمين بر آن دست بيابند، باز منافع آنها به خطر مى‌افتد. كوشش كردند با تبليغات مختلف كارشناسهاى مختلف، كه مطلق اديان را از چشم مردم بيندازند. بخصوص اسلام را از چشم مردم بيندازند. تبليغات كردند كه اسلام اصلش افيون جامعه است؛ اديان براى اين آمده است كه مردم را خواب بكند تا اشخاص مقتدر و سلاطين بيايند و مردم را بچاپند، اين قشرهاى دينى مردم را خواب كنند. و همين طور دنبال اين افتادند كه قشر روحانى را در بين مردم منحط كنند: روحانيين مردم كهنه‌پرستى هستند، فناتيك^۱ هستند، اينها دربارى هستند، اينها براى سلاطين كار مى‌كنند! اين هم يك تبليغ وسيعى بود. مع‌الأسف در هر دو تبليغ توفيقهايى پيدا كردند. يك قشر جوان بى‌اطلاع از مسائل كه عمق مسائل را ادراك نمى‌كردند، اينها راجع به آن تبليغ اول كه اديان افيون جامعه هستند، باورشان آمد؛ و شروع كردند اينها هم به تبع آنها اين جور تبليغات را كردند. و اين درست بر عكس آن چيزى است كه اديان، به حسب تاريخ و دين اسلام كه تاريخش ديگر نزديك است به ما، درست بر خلاف آنطور مسائل بود. آنها مى‌گفتند اديان را سلاطين ايجاد كردند براى اينكه مردم را اينها خواب كنند، و آنها بچاپند و اينها هجمه نكنند؛ اينها قيام نكنند و نهضت نكنند. در صورتى كه هر كس تاريخ را ببيند مى‌بيند كه اديان بودند كه مردم مستضعف را به ضد سلاطين شوراندند. حضرت موسى، يك شبان با يك عصا، حركت كرد و فرعون را سرنگون كرد. با همين جمعيت مستضعف ـ نه اينكه فرعون موسى را درست كرد براى خواب كردن ـ موسى مردم را بيدار كرد براى به هم زدن اوضاع او. جنگ اسلام با اغنيا و ثروتمندان تاريخ اسلام نزديك است به ما، هر كس كه مطالعه كرده باشد مى‌داند كه پيغمبر اسلام در مكه كه بودند، از همين مردم مستضعف و طبقۀ به اصطلاح آنها صفر، [...] و تجار قريش و ثروتمندانِ آن وقت و قدرتمندانِ آن وقت همه با او مخالف بودند. نه اينكه قدرتمندان او را آورده بودند كه مردم را خواب بكند. ايشان بود كه تا مكه بود نمى‌توانست اظهار وجود بكند. زيرزمينى مشغول فعاليت بود و گروههايى ترتيب مى‌داد براى خودش، وقتى كه ديدند آنجا نمى‌شود، از آنجا هجرت فرمودند به مدينه؛ در مدينه هم كه آمدند، وارد شدند به يك نفر از همين مردم طبقۀ سه، به اصطلاح آنها. اشخاصى هم كه جمع شدند دور ايشان عبارت از همين فقرا بودند. جنگهاى پيغمبر همه‌اش با اغنيا بود و با گردن كلفتها بود و با ثروتمندها بود. اين عكس آنطورى است كه آنها تبليغ كردند، و جوانهاى بى‌اطلاع ما هم تبعيت كردند. نه اينكه فرعون موسى را درست كرد كه مردم را خواب كند، موسى مردم را بيدار كرد براى اينكه فرعون را از بين ببرد. نه اينكه قريش و ثروتمندان پيغمبر را درست كردند براى اينكه مردم را خواب كند، پيغمبر اين فقرا را بلند كرد و نهضت كرد براى اينكه اغنيا را سركوب كند و سر جاى خودشان بنشاند. بعد هم كه يك قدرى نضج پيدا كرد اسلام، باز همين طبقۀ ضعيف و مستضعف بودند كه حمله كردند به دو امپراتورى بزرگ دنيا، كه روم و ايران بودند. روم و ايران پيغمبر را درست نكردند؛ پيغمبر روم و ايران را راند و شكست داد. دودمان پهلوى خائنتر از همۀ شاهان از آن طرف، مى‌آييم سراغ روحانيون كه تبليغ روى آنها بود كه روحانيون دربارى هستند! اينها را انگليسى‌ها آوردند اينجا براى اينكه نگذارند مردم بيدار بشوند! نگذارند مردم برخلاف مصالح آنها عمل بكنند. در صورتى كه هر كس تاريخ را بداند مى‌داند كه در طول تاريخ آنى كه بر ضد قدرت قيام كرده روحانيون بود[ند] نه اينكه آنها روحانيون را درست كردند. روحانيون مردم را بعث كردند بر ضد آنها. و ما در ايران، در اين مدتى كه خودمان يادمان هست ـ كه من از همۀ شما بيشتر يادم هست ـ اين است كه از آن اوّلى كه رضا خان آمد در ايران كودتا كرد، تا حالايى كه بحمداللّه‌ غلبه حاصل شد، در طول اين پنجاه سال، كه شايد سخت‌ترين ايام بود بر ملت ايران ـ و اينها اگر جنايتكارتر از همۀ سلاطين سابق نبودند، خيانتكارتر بودند. ممكن است كسى بگويد كه آغامحمد قجر^۲ هم مثل آنها جنايتكار بوده، اما آغامحمد قجر مثل اينها خيانتكار نبود، در تاريخ نيست كه محمدخان قجر براى مملكت ديگرى منافع مملكت خودش را داده باشد. جنايتكار بود، اما خيانتكار نبود. همين طور سلاطين سابق جنايتكار بودند همه‌شان، همه بد بودند، اما خيانت مثل اين عنصر فاسد، هيچ يك از سلاطين ايران خيانت اينجورى نكردند. اينها، از پدر و پسر، در اين مملكت خيانتها كردند كه به اين زودى ما نمى‌توانيم مطلع بشويم. الآن قراردادهايى كه با اين ممالك بزرگ كردند پيش اين حكومت ما محيرالعقول است كه اين چه جور قراردادهايى هست! مى‌گويند اين قراردادها جورى است كه ما هر طرفش را بگيريم ضرر دارد! همۀ كارهايى كه اينها كردند خيانت به مملكت خودشان، به ملت خودشان بود. سلاطين سابق خيانت به اين معنا كم داشتند، شايد در قاجار بود يك قدرى، اما كم بوده است. قبل از اينها، خيانت به اين معنا نبوده است، اينها خيانتهايى كردند كه به اين زودى تاريخ نمى‌تواند كشف كند، و شايد بعضى از آنها تا آخر هم كشف نشود. آنقدرى كه كشف شده مورد تعجب اشخاص است كه الآن مطالعه مى‌كنند دربارۀ آنها. وزارتخانه‌ها فرصت پيدا كرده‌اند و مطالعه مى‌كنند راجع به قراردادهايى كه اينها با ممالك كرده‌اند، كه چطور قراردادهاى فاسدى بوده كه اينها كردند و الآن يكى از گرفتاريهاى بزرگ دولت ما اين است كه با اين قراردادها چه بايد كرد. مى‌گويند هر طرفش را مى‌گيريم اشكال دارد، جورى درست كرده‌اند كه در آنها على_' أىّ‌حال ضرر است. نيم قرن مبارزه و مقاومت در هر صورت، در اين طول تاريخ كه ما يادمان هست، آنكه قيام كرد بر ضد اين قدرتها روحانيون بودند كه در همين پنجاه و چند سال، چند دفعه قيام كردند. و البته قدرت آنها زياد بود شكست خوردند. آذربايجان و مشهد قيام كرد، تقريباً يك قيام عمومى اصفهان كرد، از همۀ علماى بلاد بودند، لكن قدرت زياد بود، و اين قدرت زياد، شكست اينها را، حبس كردند اينها را، تبعيد كردند اينها را، علماى درجه يك را حبس و تبعيد كردند. علماى آذربايجان را، كه درجۀ يك بودند، آنها را آوردند و بردند به سقز يا سنقر و به آنجا تبعيد كردند؛ و مدتها در آنجا بودند. علماى مشهد را، همه را، گرفتند و آوردند حبس در تهران. علماى اصفهان را شكستند آن نهضتشان را و نتوانستند كارى بكنند. در تمام اين مدت پنجاه سال آنكه قيام كرد بر ضد اينها علما بودند، و لا غير. هيچ كس. ملت هم همراه علما بود؛ تا آن اندازه كه مى‌توانستند. آن وقت البته اين نهضتى كه حالا پيدا شده است نبود و نمى‌شد. لكن از طرف علما نهضت شد و شكست خوردند. كشته دادند؛ حبس شدند؛ تبعيد شدند. پس، اينكه مى‌گويند اينها درباريند، خير، اينها دربارى نيستند. اينها ضد درباريند. ضد دربار را دربارى معرفى كردند، براى اينكه اينها را از نظر مردم بيندازند. و مع‌الأسف اين بيشتر از آن حرف اول تأثير كرد. به طورى كه در زمان رضاخان بسيارى از مردم برگشتند. بسيارى‌شان. بسيارى از جوانها برگشتند از علما. اين هم يكى از كارهايى بود كه اينها كردند. تجزيۀ سرزمين پهناور اسلامى از كارهاى ديگرى كه كردند اين است كه بين طوايف مقابله مى‌اندازند كه [نتوانند] مجتمع باشند. ترسيدند كه اگر اسلام باشد همه مجتمع مى‌شوند، اسلام را خواسته‌اند بزنند. اگر علما و روحانيون باشند همه را تحت يك بيرق مى‌برند، علما را بايد از بين ببرند. خوب، حالا به اينقدر هم كفايت نكردند؛ بين خود مردم جدايى بيندازند. با تبليغات، كردستان، بلوچستان، بختيارى، خراسان، در داخل ايران، پاكستان و ايران، آن على_' حده اين على_' حده، نمى‌دانم، ممالك عربى، بحرين، نمى‌دانم، كذا و كذا و كذا، هر كدام على_' حده، اينها را از هم جدا كردند؛ تكه تكه كردند. مسلمين را از هم جدا كردند؛ تكه تكه كردند. در اين جنگ عمومى^۳ كه غلبه پيدا كردند آنها عليه عثمانى كه يك دولت بسيار بزرگى بود و از مصر تا حجاز تا خيلى جاهاى ديگر بود، اين را تكه‌تكه كردند، و هر جايش را به يك كسى دادند؛ به يكى از نوكرهاى خودشان يعنى خارجيها اداره‌شان بكنند. اين حكومتها را مقابل هم قرار دادند: سلطان كذا و سلطان كذا. رئيس جمهور كذا و رئيس جمهور كذا. همه را مقابل هم قرار دادند. همه را دشمن هم كردند. اين دشمن آن و آن دشمن اين. حالا كنار نشسته‌اند و بردند همه چيز ما را. اينها با هم دشمنى كردند، خودشان با هم دشمنى كردند! در هر مملكتى هم «احزاب» درست كردند ـ حزبهاى مختلف. حزبهايى كه همه مخالف هم هستند. اين آن را بكوبد و آن اين را بكوبد. جبهه‌هاى مختلف؛ حزبهاى مختلف «من حيث لايشعر» و مسلمين مع‌الأسف به واسطۀ عدم توجه به عمق مسائل تحت تأثير واقع شده، و مى‌شوند. دولت عراق على_' حده و دولت ايران على_' حده؛ هر دو مسْلم، اما با هم دعوا و جنگ دارند. دولت پاكستان على_' حده، دولت كذا على_' حده، و همه‌شان مسْلم، اما با هم جنگ دارند؛ دعوا دارند. در آرزوى بيدارى ملتهاى مسلمان اينها نقشه‌هايى بوده است كه اينها درست كردند و كشيدند، و اينها را مقابل هم قرار دادند. و نمى‌دانم چه وقت مى‌شود كه مسلمين بيدار بشوند. چه وقت ممكن است كه دولتهاى ما، ملتهاى اسلامى، چه وقت مى‌خواهند چشمهايشان را باز كنند. آيا نمى‌فهمند؟ يا مى‌فهمند و نمى‌كنند؟ اگر نمى‌فهمند، بايد توجه كنند به مسائل كه ببينند بدبختى مسلمين از كجا شروع مى‌شود، و چه هست آن دردى كه مسلمين را اينطور كرده كه خزائن آنها را مى‌برند و خودشان روى خزائن خودشان گرسنگى مى‌خورند. اين نفت به اين سرشارى را بردند و ملت ما گرسنه مانده است. و همه جا همين طور. آيا مسلمين، و خصوصاً حكومتهاى اسلامى، چه وقت مى‌خواهند بيدار بشوند؛ چه وقتى مى‌خواهند اغراض شخصيۀ خودشان و آمال شخصى خودشان را كنار بگذارند و براى ملتها خدمت بكنند؟ مسلمين يك ميليارد تقريباً جمعيتند. الآن يك ميليارد جمعيت دنيا را تشكيل مى‌دهند. با دارا بودن همه چيز؛ ممالك غنى وسيع. و مملكت ايران 35 ميليون حالا مى‌گويند جمعيت دارد. وسعتش آنقدر است كه براى صد و پنجاه ميليون تا دويست ميليون جمعيت كافى است. يعنى اگر دويست ميليون جمعيت داشته باشد، در ايران به رفاه زندگى مى‌كنند. و همين طور ممالك ديگر وسيعند. عراق وسيع است و جمعيت كمى دارد. چه وقت مى‌خواهند اين حكومتها بيدار بشوند و دست از اغراضشان بردارند؟ و چه وقت مى‌خواهند مسلمين توجه بكنند به اينكه مصالحشان چه است و دردشان چه است؟ و چه وقت بايد دوا كنند اين درد را؟ جامعۀ اسلامى و اسلام يك بعدى يكى از كارهاى بزرگى كه شده است ـ و گمانم اين است كه آنها، آن شياطين، كرده‌اند ـ اين است كه قرآن و اسلام را آنطورى كه هست نگذاشتند ما بفهميم؛ نگذاشتند مسلمانها بفهمند. نفوذ كرده است اين تبليغات حتى در عمق حوزه‌هاى دينى نجف و قم! اين معنا كه يك مقدار از اسلام و يك قدرى از اسلام مطرح است بين علماى اسلام؛ يك قدرى از اسلام است؛ باقى آن مانده است آن زير و مخفى است. نگذاشتند به اينكه ما اسلام را آنطورى كه هست بفهميم. براى اينكه يكى از خطرهايى كه براى خودشان مى‌ديدند همين بود كه اگر اسلام را آنجورى كه هست بفهمند، همه به آن رو مى‌آورند، و براى آنها ديگر مقامى باقى نمى‌ماند. نخواستند درست بشود، تعليمات اسلام را ديدند. وقتى كه انگليسى‌ها آمده بودند عراق، يكى‌شان شنيده بود كه يكى اذان مى‌گويد. گفتند اين چيست. گفتند اذان مى‌گويد. گفته بود به امپراتورى انگلستان هم ضرر دارد اين؟ گفتند نه. گفت: هر چه مى‌خواهد اذان بگويد! اين بحث و مباحثه‌اى كه ما مى‌كنيم به امپراتورى انگلستان و به جمهورى امريكا و به، نمى‌دانم، جمهورى شوروى ضرر ندارد. آنها خيلى هم به آن باد مى‌زنند كه زياد بشود و بحث تفصيل پيدا بكند! آنچه براى آنها ضرر دارد، نمى‌گذارند درست بشود. چه وقت مى‌شود كه مسلمانها توجه بكنند به تعليمات اسلام؟ توجه بكنند به اينكه صدر اسلام چه جور بود؟ چه وقت توجه مى‌كنند به اينكه وضع رسول اكرم، وضع ائمۀ ما و وضع خلفا، كه چه جور بودند آنها؟ چه جور زندگى مى‌كردند و چه جور پيشبرد كردند ...؟ يك مشت جمعيتى كه هيچ چيز نداشتند چطور دو امپراتورى را اينطور از بين بردند. تشابه ملت ايران با مسلمين صدر اسلام نظير آن را ما در ايران ديديم، نظير همان معنا كه در صدر اسلام بود در ايران واقع شد. يك جمعيتى كه ـ حالا شما چند تا تفنگ مى‌بينيد به دوش بعضى هست، اين تفنگهايى است كه از آنها گرفته‌اند؛ والاّ تفنگ نداشتند اينها، آنطورى كه به من مى‌گفتند، صبح كه مى‌شد، هر كس از خواب پا مى‌شد و بيرون مى‌خواست برود از خانه، يك چوبى، يك عصايى، يك كارد مطبخى، چند تا سنگ، چند تا آجر، برمى‌داشتند و مى‌رفتند به جنگ! طرف چه داشت؟ تانك و توپ و مسلسل و خمپاره، همه چيز. از بالاى سر، از پايين، از همه جا. لكن اين جمعيت يك چيز داشت، و آن «ايمان» يك پشتوانه داشت، و آن «خدا»، يك مقصد داشت، و آن «اسلام». همه، از اول ايران تا مركز، تا آخر، هر جا مى‌رفتى فرياد «مرگ بر شاه» و «ما جمهورى اسلامى مى‌خواهيم» بلند بود. نه از مردم عادى؛ از آن بچه‌هاى كوچك و اينقدرى^۴ كه تازه زبان باز كرده‌اند، از آن بچه‌هاى دبستانى، تا آن پيرمردهايى كه توى مريضخانه خوابيده بودند. نه يك قشر؛ علما، معممين، طلاب، دانشگاهيها، ادارى، همه و همه يك مطلب مى‌خواستند؛ و آن اينكه جمهورى اسلامى؛ ما جمهورى اسلامى مى‌خواهيم. اين معنا بود كه رمز پيروزى بود. اين معنا كه همان طورى كه در صدر اسلام جنگجويان اسلام مى‌گفتند ما اگر بكشيم بهشت است و اگر كشته بشويم بهشت است، شهادت را براى خودشان فوز مى‌دانستند، در ملت ما پيدا شده؛ به دست كى؟ به دست خدا. مگر امكان دارد كه يك بشرى، يك انسانى، افرادى، بتوانند اين كارها را بكنند. اين تحول امكان ندارد. خدا كرد اين كار را. مسلمانها چه وقت مى‌خواهند كه يك همچو روحيه‌اى پيدا بكنند كه شهادت را براى خودشان فوز بدانند و بايستند مقابل اشخاص خائن و خيانتكار را سر جاى خود بنشانند. فروپاشى قدرت پوشالى شاه قدرتى كه در ايران بود مى‌گفتند در شرق نيست. آن قدرت نظامى كه در ايران بود در شرق نبود. چنانچه مى‌گفتند. پشتوانه‌اى كه اينها داشتند همۀ قدرتهاى بزرگ بود، همۀ ابرقدرتها و همۀ قدرتهاى كوچكتر. يكى از ممالك اسلامى ـ حالا يكى مى‌گويد، شايد، شايد يكى بوده ـ از ممالك اسلامى در طول اين مبارزه‌اى كه ايران مى‌كرد، پشتيبانى از ما نكرد، همه از شاه حمايت مى‌كردند؛ همه‌شان. خوب، شاه بود با آن قدرت كه مى‌گفتند مثل اين قدرت در شرق نيست؛ و پشتيبانش همه مسْلم و غيرمسْلم؛ از ابرقدرتها گرفته تا قدرتهاى كوچك، تا همين شيخ‌نشينهاى شما ـ همه موافق بودند. و اغفال كرده بودند برادرهاى ما را. در بعضى از اين مقاطع خليج برادرهاى اسلامى خيال مى‌كردند كه اگر شاه نباشد ديگر اسلام از بين مى‌رود! اگر شاه نباشد شيعه اصلش بكلى از بين مى‌رود! همچو تزريق كرده بودند، اين برادرهاى مؤمن متدين همچو حالى‌شان شده بود، كه اگر اين نباشد ديگر هيچ چيز نيست. من وقتى كه پاريس بودم، هِى مى‌گفتند كه اگر اين برود چه مى‌شود. گفتم كه هيچ نمى‌شود؛ يك دزد مى‌رود! حالا هم همين شده؛ ما حالا هيچ غصه‌اى نداريم. دزد را بيرون كرديم؛ دست دزد قطع شد؛ دست خيانتكارهاى خارجى قطع شد. آزادى، گرانبهاترين دستاورد حالا ما گرفتارى كه داريم گرفتارى خانوادگى است. اينكه دعوا ندارد؛ چيزى نيست. ... حالا گرفتارى خانوادگى است. گرفتارى «سازمان امنيت» ديگر ما نداريم؛ گرفتارى فلان خارجى را ما نداريم، حالا ديگر خوفى نداريم. الآن نشسته‌ايم با هم و داريم صحبت مى‌كنيم. گرفتارى ما حالا گرفتارى اين است كه آن برادر ما كمتر چيز دارد و فلانى زيادتر دارد؛ خانه ندارد و ... اينكه چيزى نيست. خوب، اينها كه از اول بود، گرفتاريها هم از اول بود، منتها حالا هم شياطين دوره افتاده‌اند كه خوب چه شد؟ كو؟ كو خانه؟ كو زندگى؟ [دائماً] تبليغات. من به بعضى‌شان مى‌گفتم كه اين نادارى مال حالا نيست. اينكه از اول بوده. انقلاب آيا اينها را به وجود آورده؟ رفتن شاه «ندارى» را بار آورده است؟ اگر اين نادارى جرمش گردن ماست، اگر اينطور است كه چون شاه رفته برق و اسفالت و مريضخانه و اينها را نداريد، اگر اينطور بود، آن وقت ما مجرم بوديم و بايد جبران بكنيم. اما اگر اين بوده و ما حالا وارد شده‌ايم در يك مرحله‌اى كه نه برق بود، نه آب بود، و نه اسفالت هست، و حتى در خود اين تهران و در محلات تهران چيزى نيست، به ما چه مى‌گوييد؟ آن كارى كه مى‌بايد مى‌كرديم اين است كه شما را آزاد كرديم. آزاديد حالا تا خودتان كار كنيد. شما آن وقت در قيد بوديد، در حبس بوديد، و هر روز يك مأمورى بالاى سرتان مى‌آمد و تحكم بر شما مى‌كرد و يك كلمه اگر مى‌گفتيد به حبس مى‌رفتيد، اين الآن از سر شما برداشته است و شما راحت شديد. حالا شما چه ايرادى داريد؟ مگر ما شما را بى‌اسفالت كرديم كه حالا آمديد سراغ ما. مگر ما شما را بى‌برق كرديم؟ اين گرفتاريهايى بوده است كه در همه جاى ايران از اول بوده است؛ و ما وارد شده‌ايم در اين گرفتارى؛ دولت وارد شده در اين گرفتارى. خوب، اين بايد رفع بشود. اين گرفتارى چه شد؟ يعنى چه كه «چه شد»؟ بهتر از اين چه كه يك سدى را ملت شكستند كه امكان نداشت اين سد شكسته شود، الاّ به ارادۀ «اللّه‌»؛ از اين بهتر چه مى‌خواهد بشود؟ بهتر از آزادى چه نعمتى است كه الآن داريم؟ خوب، پيشتر فقير بوديم؛ حالا بايد كوشش كنيم كه از اين فقر بيرون بياييم. مشغول بشويم به كار تا فقرمان از بين برود. آنها مانع بودند از اينكه ما زراعت بكنيم؛ به اسم «اصلاحات ارضى» نمى‌گذاشتند زراعت ما تحقق پيدا بكند؛ حالا آزاديد زراعت بكنيد. والسلام عليكم و رحمة‌اللّه‌ و بركاته

1. ـ متعصب؛ كسى كه كوركورانه از يك مرام خاصى پيروى مى‌كند.
2. ـ مؤسس سلسلۀ قاجاريه.
3. ـ جنگ جهانى اول كه در سال 1292 ه . ش. روى داد.
4. ـ اشاره به كودك خردسال حاضر در مجلس.