بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم پيشگامى علما در مبارزه با دودمان پهلوى ... از خراسان قيام كردند علماى خراسان؛ قيام كردند منتها قدرتى نداشتند و شكست خوردند. گرفتند همۀ علماى خراسان را. با قضيۀ «مسجد گوهرشاد» و آن بساط، همه را گرفتند آوردند تهران حبس كردند. مرحوم آقازاده^۱ ، كه رأس علماى آن وقت بود مى‌آوردند با مأمور توى خيابان؛ سربرهنه مى‌آوردند و مى‌بردند به دادگاه كه آنجا محاكمه‌اش كنند! از اصفهان علماى اصفهان قيام كردند به ضد رضاشاه. هركس ادنى^۲ توجهى به اين مسائل بكند و آن تبليغاتى كه آنها كردند كنار بگذارد، خودش بخواهد تفكر كند ببيند چه است قصه، مى‌داند كه اين روحانيون بودند كه هميشه مبارزه مى‌كردند با آنها. البته معممينى هم درست مى‌كردند آنها. داشتند در جيبشان «معمم»! در «سازمان امنيت» هم يك عدۀ زياد «معمم» داشتند اينها كه هر وقت شاه بخواهد يك جايى برود، بروند به عنوان «روحانيون» استقبال كنند، به نام روحانيون چه بكنند! اينها را داشتند. لكن روحانيون [واقعى] آنطور بودند؛ آن كه معارضه مى‌كرد آنها بودند. اخيراً هم مى‌دانيد، كه در زمان همين آدم^۳ با آن وضعى كه پيش آورد، باز اينها ايستادند و باز از مدرسۀ فيضيۀ قم شروع شد. آنها هم مدرسۀ فيضيه را خراب كردند و چه كردند و آن بساط را درآوردند. نقشۀ حساب شده براى جدايى حوزه و دانشگاه مقصود من اين است كه اين نهضت از بركاتش يكى اين بود كه ماها را با هم مجتمع كرده يك‌جا. ماها از هم همچه دور بوديم كه هيچ وقت حاضر نبوديم با هم بنشينيم و مطالبمان را به هم بگوييم كه چه گرفتاريهايى ما داريم. شما على_' حده بوديد ما هم على_' حده. اگر خيلى ـ مثلاً ـ آدمهاى ملايمى بوديم ديگر دعوا نمى‌كرديم! اگر يك قدرى هم تند بوديم، در دانشگاه تظاهر بر ضد ما، در مدرسه تظاهر بر ضد شما! اين همه‌اش يك نقشۀ حساب شده‌اى بود كه نگذارند ماها با هم مجتمع بشويم و با هم تفاهم كنيم. الآن از همۀ اوقات ايران وضعش حساستر است. يعنى اينها سابق به طرز علمى همين مطلب را فهميده بودند كه اگر اينها با هم مجتمع بشوند به ما ضرر وارد مى‌شود؛ حالا لمس كردند اين مطلب را. به طور عينى ديده‌اند، لمس كرده‌اند كه مملكت ايران هيچ نداشت و آنها همۀ تجهيزات را داشتند اينها با مشت خالى بودند لكن وقتى كه با هم اجتماع كردند و با هم شدند و قدرت ايمان در آنها پيدا شد و همه متحول شدند از يك صورت به يك صورت ديگر، اين قطره‌ها وقتى كه با هم جمع شدند، يك سيل عظيم بنيان‌كَنى از آن پيدا شد كه آن ديوار بزرگى كه آنها داشتند شكست؛ آن سد را شكست و از بين برد، در عين حالى كه همۀ اقشار، منتها بعضيها ظاهرتر، بعضيها باطنتر كمك مى‌كردند. نقشۀ امريكا مكرر ـ ما در پاريس كه بوديم ـ از طرف امريكايى‌ها مى‌آمدند با صورتهاى مختلف، مى‌آمدند كه اين باشد! اين حالا چطور است، چطور است؛ ما همراهى با او مى‌كنيم، چه مى‌كنيم! اخيراً هم كه من مى‌خواستم بيايم نقشه اين بود كه ما حركت نكنيم از آنجا: «حالا زود است نمى‌شود»، «حالا نياييد»! چه از جانب خود دولت ايران، كه آن وقت بختيار بود و چه از جانب آنها كه «حالا يك قدرى صبر كنيد، حالا زود است»! من فهميدم يك نقشه‌اى است براى اينكه مى‌خواهند ما يك قدرى تعويق بيندازيم [تا] آنها كارشان را تمام بكنند! لذا ما هم جديت كرديم كه نه، ما مى‌رويم؛ هرچه پيش آمد بيايد! موقعيت حساس مقصود اين است كه الآن اينها احساس كردند و لمس كردند كه ملتى با هم شدند و يك قدرتى پيش آمده. يك قوۀ ايمان و تحولى در اينها پيدا شد كه شهادت را براى خودشان فوز مى‌دانند، فرياد مى‌زنند كه ما مى‌خواهيم شهيد بشويم. در مقابل تانك مى‌ايستند، كشته مى‌دهند لكن مى‌گويند كه ديگر اثر ندارد، ديگر مسلسل اثر ندارد.^۴ اين يك واقعيتى است كه آنها لمس كردند. الآن بسيار موقعيت ما حساس است براى اينكه با اين لمسى كه كردند، با تمام قوا الآن دنبال اين هستند كه بشكنند اين را ـ اين نهضت را بشكنند. در داخل دانشگاهها بيايند شيطنت كنند؛ عمالشان بيايند شيطنت كنند. به نظر من اكثراً عمال امريكا هستند به صورتهاى اسلامى^۵ به صورتهاى كمونيستى، به هر صورتى كه در مى‌آيند ـ از زيرزمينى، روى زمينى ـ اينها اكثراً عمال آنها هستند. آنها^۶ هم دخالت دارند لكن اكثراً اينطورند. همه دخالت دارند. وظيفۀ همۀ اقشار الآن ما ـ همه‌مان ـ هركس كه ايران را مى‌خواهد، هركس كه اسلام را مى‌خواهد، هركس كه اين ملت را مى‌خواهد كه مقتدر بشود، ما ـ همه‌مان ـ موظفيم كه با هم باشيم؛ همان طورى كه با هم اين سد را شكستيم. اگر يك طايفه مى‌گفتند كه ما مى‌خواهيم بكنيم، امكان نداشت برايشان؛ وقتى همه با هم شدند، شكستند اين سد را. اگر الآن ما سستى بكنيم و اين اجتماع اسلامى و اجتماع ملى را از دست بدهيم ـ خداى نخواسته ـ و شكست بخوريم در اين نهضت، ديگر اين مملكت روى سعادت به خودش نخواهد ديد. براى اينكه يك همچو نهضتى كه در تاريخ نظير ندارد، يك همچو نهضتى ديگر نخواهد تحقق پيدا كرد. سياست گام به گام، شگرد شاه آنهايى كه مى‌آمدند پيش من، چه از قشر علما كه به من پيغام مى‌دادند و مى‌خواستند خيرخواهى ـ فرض كنيد ـ بكنند و چه قشرهاى ديگرى كه مى‌آمدند حتى اخيراً در پاريس پيش من، از باب اينكه مأيوس بودند كه بشود يك همچو كارى را انجام داد، خيرخواهى مى‌كردند كه حالا بگذاريد يك قدرى يواش يواش كار پيش برود؛ بگذاريد كه اين^۷ باشد، و او حكومت نكند سلطنت بكند و آنطورى كه قانون برايش وظيفه مشخص كرده بكند و اينها! و ما بعدها مجلس درست مى‌كنيم و او را روى قوانين كنارش مى‌گذاريم! خودش هم اين حيله را مى‌خواست بكند، اينها غفلت كرده بودند! او از روى حيله و شيطنت براى من مكرر پيغام داد كه «شما بگذاريد من اينجا باشم، تمام جهات ايران دست شما، همه دست شما، من همان سلطنت مى‌كنم»! من مى‌دانستم كه مطلب اينها نيست. به آن آقايان مى‌گفتم كه خوب، شما يك همچو نهضتى كه الآن هست اگر اين سست بشود دوباره مى‌توانيد ايجادش بكنيد؟ مى‌گفتند نه. گفتم كه اگر اين آدم برخلاف كرد ـ حالا گفت كه من سلطنت مى‌كنم نه حكومت، فردا وقتى كه نهضت خوابيد شمشير را كشيد ـ شما يك قدرتى داريد كه كنترل بكنيد او را؟ تأمين داريد كه او به قول خودش وفا كند؟ گفتم حالا كه يك همچو نهضتى پيدا شده است، و نظير اين هم ديگر نمى‌شود كه پيدا بشود، ما همه مقاصدمان را چرا نگوييم؟ مقصد اصلى ما اين است كه اين خارجيها نخورند اموال ما را، اين خارجيها همه چيز ما را نبرند، اين خارجيها فرهنگ ما را عقب نزنند، اين خارجيها ارتش ما را انگل نكنند. مقصد ما عمده‌اش آنها هستند؛ اينها يك شاخه‌اى از اوست. ما چرا حالا مهلت بدهيم به اينكه ـ چنانچه ـ او قدرت پيدا كند، پاهاى همۀ ما را خرد و قلم خواهد كرد! و اين دنبال اين است كه قدرت پيدا بكند و حالا مى‌آيد ادعا مى‌كند كه «آى ملت چه، آى مردم چه، آى علماى اعلام»! خوب، اين همان بود كه علماى اعلام را مى‌گفت مثل حيوانِ نجس مى‌مانند! چطور حالا آمده مى‌گويد: «آى علماى اعلام، مهلت بدهيد! من اشتباه كردم»! اين اشتباه را او هميشه خواهد كرد! آزادى و اتحاد، از دستاوردهاى انقلاب در هر صورت، الآن يك وضعى ما داريم كه در حال حركت بوديم و غفلت از مسائل، مردم داشتند. شكستند اين سد را، حالا كه برگشته، اين پوسيده‌هايى كه مانده‌اند از آنها و مردم هم يك قدرى به حال خودشان برگشته‌اند، حوائج خودشان را مى‌بينند، [دائماً] مى‌روند دنبال حوائج خودشان، ديگر از آن مقصد اصلى يك قدرى دارند كنار مى‌روند، حوايج خودشان را مى‌بينند، از اين طرف آن ريشه‌هايى هم كه از آنها مانده است افتاده‌اند دور كارخانه‌ها و مدرسه‌ها و اينها، هر جا به يكجور تبليغات مى‌كنند كه «اى ديديد، هيچ چيز نشد»! هيچ چيز نشد؟ مى‌خواهيد چه بشود حالا؟ ما مى‌گوييم تا حالا ـ بعدها هيچ چيز هم نمى‌شود ـ ما الآن با هم نشسته‌ايم آزاد داريم صحبت مى‌كنيم. شما جرأت نمى‌كرديد پيش ما بياييد، ما هم جرأت نمى‌كرديم پيش شما بياييم؛ فردا بيرون مى‌رفتيم مى‌گرفتند ما را مى‌بردند حبس مى‌كردند، زجر مى‌كردند، داغ مى‌كردند؛ روى تاوه جوانهاى ما را بو دادند در آن زيرزمينها! خوب، از اين بهتر چه كه حالا ما آزاد نشستيم؟ ولو نداريم چيزى بخوريم اما آزاديم. از اين بهتر چى كه آن خارجيها كه مى‌آمدند و بر ما حكومت مى‌كردند حالا نمى‌توانند حكومت كنند؟ رفتند سراغ كارشان! حالا شيطنت مى‌كنند؛ آن وقت با قدرت از سفارت خود، اين مردك^۸ گفت كه از سفارت صورت مى‌آوردند و ليست مى‌آوردند كه اينها بايد وكيل بشوند و وكيل هم مى‌كردند! خودش در كتابش^۹ نوشته اين را منتها براى مداحى خودش! مى‌گويد ديگر حالا اينطور نيست؛ من حالا همه را سرِ جاى خودش نشانده‌ام! اينكه مى‌گفت پدر من كذا و كذاست، مجبور بود كه اين اعتراف را بكند كه ليست مى‌آوردند از قنسول انگلستان يكوقتى ـ بعد هم قنسول امريكا ـ مى‌آوردند و مى‌گفتند اينها بايد وكيل بشوند؛ آنها هم همينها را وكيل مى‌كردند! مردم هم هيچ اطلاعى از اين مسائل نداشتند. حالا مى‌خواهيد چه بشود؟ شما يك همچو رفراندمى كه همۀ مردم با آزادى ـ يك كسى نبود كه به آنها فشار بياورد كه آقا بايد بروى يا نبايد بروى، همه با آزادى، همۀ طوايف با آزادى، خودشان رفتند سر صندوقها و رأى دادند؛ ما بهتر از اين چه مى‌خواهيم؟ ما مى‌خواهيم يك مملكت، آزادى باشد. البته اينها همه چيز ما را برده‌اند. اينها آنچه كه براى ما گذاشتند قرضهاى زيادى است كه از بانكها گرفتند و فرار كردند، ميلياردها قرض كردند و فرار كردند؛ علاوه بر بردن جواهرات و بردن همه چيز ما. قبلاً هم پولها را فرستادند توى بانكهاى سوئيس و ساير جاها و امريكا و كذا. وقتى هم مى‌خواستند بروند باز جواهرات را هرچه توانستند بردند. آنى كه مانده است، آن است كه نتوانستند ببرند و حالا مى‌بينيد اين مقدار است، اينها را نتوانستند ببرند! حالا اين مقدارش مانده است. اينها همه چيز را بردند و دولت را ورشكست كردند. نمايش وحدت مردمى حالا بايد با زحمت، همۀ اقشار دست به هم بدهند تا اين گرفتاريها رفع بشود. مگر دولت مى‌تواند مملكتى را كه اينطور خراب كردند ـ با ضعفى كه الآن هست ـ اداره بكند و درست بكند؟ دانشگاه بايد بيايد كار را درست بكند؛ خودشان بايد درست بكنند. كشاورزها بايد خودشان همت بكنند. كارگرها بايد خودشان همت بكنند. و بايد همۀ ما بدانيم كه اينها، اين ريشه‌هاى گنديده‌اى كه از اينها مانده است، افتاده‌اند دوره و نمى‌گذارند كه آرامش پيدا بشود. براى اينكه اينها مى‌دانند كه اگر آرامش پيدا بشود و اين مملكت به همين حال خودش باقى باشد، اين اقشارى كه حالا هستند ـ اينها با هم هستند ـ ديگر به هم نمى‌خورد و دست اينها هميشه كوتاه است. لهذا اينها دنبال اين معنا هستند كه نگذارند يك آرامشى پيدا بشود. شما را از ما باز جدا كنند و ما را از ديگران جدا كنند و همه را از هم؛ به هم بريزند. پيشتر مثلاً يكى از چيزهايى كه بود اين ارتشيها در نظر ملت يك مردمى فاسدِ كذا ـ آنطور كه مى‌گفتند. آنها هم از اينها مى‌خواستند كه به اينها زورگويى بكنند چه چه؛ و دوتايى [ملت و ارتش] همچو دشمن هم بودند كه اگر يك جمعى از اينها يك جا پيدا مى‌شد، مردم دنبال اينها هيچ نمى‌آمدند. الآن وضع جورى شده است كه امروز در مدرسۀ فيضيه اقشار مختلفى با هم جمع بودند: يك دسته از شيراز ـ پادگانهاى شيراز ـ آمده بودند در آنجا مجتمع بودند، يك دسته فرهنگيها آمده بودند مجتمع بودند، يك دسته ـ عرض كنم كه ـ پزشكان همين طور؛ از اطراف. كه من به آنها گفتم كه خوب، شما ببينيد ما همه قبلاً از هم فرار مى‌كرديم؛ حالا با هم نشستيم و ... صحبت مى‌كنيم. عشاير آمده بودند؛ عشايرى كه هيچ وقت با ما صحبتى نمى‌كردند آمده بودند، همه با هم جمع شده بودند. خوب، اينها يك مسائلى است كه شده است. البته بازسازى بعد از انقلاب از امور بسيار مشكل است. انقلاب اسلامى و ديگر انقلابها و بحمداللّه‌ [انقلاب] ايران از همۀ انقلابات بهتر بوده. اين انقلابْ سفيد بود نه آن انقلاب ايشان! انقلاب سفيد اين بود كه در ساير ممالك در شوروى، در فرانسه انقلابى كه در آنجاها پيدا شده انقلاب خونينى بوده كه ميليونها آدم كشته شده است و خرابيها وارد شده است؛ بدتر از همه [هم] كه شوروى. مرحوم قرنى^۱۰ مى‌گفت كه مقاومت دولت [شاه] در مقابل مردم سه ساعت و نيم بود! ما خيال مى‌كرديم خوب دو ـ سه روز يا يك شب شد؛ ايشان گفت سه ساعت و نيم بود! خوب، اينها كودتا كردند، اينها قيام كردند، كودتا كردند: اول رفتند سراغ نيروى هوايى كه آنجا را بكوبند و بعد هم بريزند همۀ ماها را بكشند و مسئله و غائله را ختم كنند. مردم ريختند و موافقت كردند و آنها هم [قشرهايى از سربازها] اينها هم متصل به مردم شدند ... . مرحوم قرنى به من گفت كه در سه ساعت و نيم حل شد قضيه و شكست خوردند اينها. اين براى اين بود كه مردم قيام كردند؛ مردم آشنا شدند به وظايف خودشان، بيدار شدند و اين قيام را كردند و اين پيشرفت را كردند. برادرى و محبت، به جاى بيدادگرى و وحشت و حالا ماها احتياج به اين داريم كه باز اين نهضت را حفظش كنيم تا بتوانيم بسازيم والاّ اين خرابى باقى مى‌ماند و گرفتارى‌اش براى همۀ ماست. شماها بايد در دانشگاه [كه] هستيد ـ همۀ اقشار دانشگاه بايد دانشگاه را بسازند؛ آنها هم كه در بازارند بازار را بايد درست كنند؛ آنها هم كه كشاورزند آنجا را درست كنند. همه دست به هم بدهيم تا ان‌شاءاللّه‌ اين آشفتگيها تمام بشود و مملكت خودمان مستقل و آزاد. نه [اينكه] از حكومت بترسيم. الآن ما از نخست‌وزير نمى‌ترسيم، نه شما نه ما؛ براى اينكه اسلام است. در صدر اسلام هيچ كس از پيغمبر نمى‌ترسيد. ترس نبود توى كار. محبت توى كار بود. حضرت امير، كه رئيس يك مملكت پهناور بود، از حجاز تا مصر، تا ايران، تا يك مقدارى از اروپا، مردم از او نمى‌ترسيدند، ترس توى كار نبود؛ با هم نشسته بودند، با هم ناهار مى‌خوردند، با هم كار مى‌كردند. خودش هم يك كارگرى بود مثل ساير كارگرها. خودش ـ همان وقتى كه با او بيعت كردند ـ كلنگش را برداشت رفت سراغ آن قناتى كه خودش با دست مباركش آن قنات را درست كرد؛ و بعد هم وقفش كرد. ديگر ترسى توى كار نيست كه حالا ما بترسيم كه يك سازمان امنيتى بيايد ما را بگيرد و ببرد و بخواهد داغ كند! ما بهتر از اين چه مى‌خواهيم؟ ايمان و اتحاد، رمز پيروزى من اميدوارم كه اين [وحدت] محفوظ بماند براى ما، با وحدت كلمه همه‌مان با هم ـ همه با هم ـ با حفظ آن رمز حقيقى كه ايمان است. آن رمز حقيقى، كه ماىِ هيچ را به همه چيز غلبه داد، آن ايمان مردم بود. الآن هم بعضى از همين افراد مى‌آيند پيش من و به من مى‌گويند كه دعا كنيد كه من شهيد بشوم! يا مادرى كه بچه‌اش را از دست داده مى‌آيد تشكر مى‌كند و مى‌گويد كه دعا كنيد كه بچۀ ديگر من هم اگر بخواهد شهيد بشود! اين تحولى كه در روحيۀ مردم پيدا شد و اين جهت ايمانى كه در مردم پيدا شد، اين مسئله را جلو برد. ديگر جوانهاى ما از اين تانكها نمى‌ترسيدند. اين قم مركز جنگ بود. در اين خيابان «چهارمردان»^۱۱ مركز جنگ بود. جنگ بين جوانها كه هيچ چيز نداشتند ولى كم‌كم ياد گرفتند و درست كردند و با تانكها و با توپها و با آن بساط قلدرى كه بود [جنگيدند] و الحمدللّه‌ پيش بردند. ضايعۀ شهادت مطهرى و موج سراسرى مملكت مال خودتان است الآن؛ هيچ كس در آن دخالت ندارد. آزاد هستيد. لكن بايد براى ساختن اين مملكت هركس، در هر جا هست، فعاليت بكند يعنى هر فرد ـ هر فرد ما ـ خيال نكند از او كارى برنمى‌آيد؛ اين فردْ، فرد است، راست است تنهايى نمى‌تواند، اما هر فرد با فرد وقتى كه همه كار كردند، از همه كار مى‌آيد؛ چنانكه از يك‌يك فرد نمى‌شد اين سد شكسته بشود، از يك گروه نمى‌شد؛ وقتى همه با هم شدند شكستند. ان‌شاءاللّه‌ خداوند همۀ شما را حفظ كند. و بايد از اين چيزها هم هيچ ابداً ـ ما باك نداشته باشيم كه از ما آدم كشته مى‌شود. اين اسلام از اول اينطورى پيدا شده كه هى شهيد داده و جلو رفته، [دائماً] شهيد داده و جلو رفته. زمان پيغمبر هم همين طور بود. در «اُحُد»^۱۲ آنقدر آدم از اينها كشتند و در ساير جنگها آنقدر از مسلمين كشته شدند لكن هيچ باك نداشتند. كشته مى‌دادند و يك قدم جلو مى‌رفتند؛ باز كشته مى‌دادند يك قدم جلو مى‌رفتند. و بحمداللّه‌ حالا وضع جورى شده است كه ما يك كشته كه مى‌دهيم يك موج پيدا مى‌شود سرتاسر ايران و در خارج ايران. در خارج ايران هم قضيۀ فوت مرحوم آقاى مطهرى^۱۳ ـ كه انصافاً يك ضايعه‌اى براى ما بود و براى همۀ ايران ـ آنطور كه مى‌دانيد همۀ جاهاى ديگر هم هست كه راديوها اطلاع مى‌دهند كه در پاكستان در كجا، در كجا ـ همه جا ـ موج پيدا شد. اينها هم اشتباه مى‌كنند كه آقاى مطهرى را مى‌كشند. بايد بفهمند كه قضيه ديگر اين نيست كه يك نفر كشته بشود، مردم عقب مى‌روند؛ يكى كشته مى‌شود همه جلو مى‌آيند و فريادشان بيشتر مى‌شود، رسوايى آنها هم بيشتر مى‌شود! و من اميدوارم كه اين روحيه بماند براى ما و براى ملت ما. خداوند همۀ شما را تأييد كند و موفق باشيد.

1. ـ آقاى محمد نجفى خراسانى آقازاده.
2. ـ پايينترين، كمترين.
3. ـ محمدرضا پهلوى.
4. ـ اشاره به شعار معروف «توپ، تانك، مسلسل ديگر اثر ندارد / حتى اگر شب و روز بر ما گلوله بارد».
5. ـ اشاره به گروهكهايى مانند فرقان و مجاهدين خلق.
6. ـ شوروى و بلوك شرق.
7. ـ محمدرضا پهلوى.
8. ـ شاه.
9. ـ مأموريت براى وطنم.
10. ـ آقاى ولى‌اللّه‌ قرنى، اولين رئيس ستاد ارتش جمهورى اسلامى كه به دست گروهك «فرقان» به شهادت رسيد.
11. ـ از محلات قم.
12. ـ دومين جنگ بزرگى كه پيامبر ص در آن شركت كردند.
13. ـ آقاى مرتضى مطهرى.