[بسم‌اللّه‌ الرحمن الرحيم] سلوك رؤسا و امراى صدر اسلام ... يكى از فرقهاى بين حكومت اسلام با ساير حكومتها، اين است كه در حكومت اسلام جوّ، جوّ محبت است. بين شخص اول مملكت مثل رسول خدا كه شخص اول بود و در زمان خلافت اميرالمؤمنين شخص اول اميرالمؤمنين بود با اَدنى فردى كه به حسب نظر مردم اَدنى حساب مى‌شدند فرق اساسى مربوط به دنيا نبود. اينطور نبود كه رسول خدا حالا كه در رأس واقع شده و رئيس امت است مثل ساير حكومتها رياست بكند. در مسجد مى‌آمدند مى‌نشستند؛ اصحابشان و اتباعشان هم توى مسجد بود؛ كسى، از خارج كه مى‌آمد نمى‌دانست كدام از آنها پيغمبر است. مى‌پرسيد كدامتان پيغمبر هستيد؟ در نشستن اينطور نبود كه يكى در بالاى تخت بنشيند و مابقى مقابلش بايستند و سلام نظامى بكنند! حضرت امير هم همين طور بود. صدر اسلام وضع اينطور بود، اينطور نبود كه امراى لشكر ـ امراى لشكر خيلى مهم هم داشتند ـ با مردم ديگر فاصله بگيرند؛ جوّ محبت بود. آنها در يك محيط دوستى و رفاقت و محبت زندگى مى‌كردند. بين خودشان «رُحَماء» بودند؛ يعنى همه با هم دوست و رفيق... با رحمت رفتار مى‌كردند. و وقتى كه مقابل كفار واقع مى‌شدند، آنجا «اَشِداء» بودند^۱ . همين آدمى كه، همين حضرت اميرى كه توى مسجد وقتى كه مى‌آمد با سايرين پهلوى هم مى‌نشستند و صحبت مى‌كردند وقتى رفته بود توى آن مزرعه آن رعيتى كه آنجا بود يك غذايى داشت. حضرت فرمود: غذا دارى؟ گفت: چيزى كه لايق شما باشد ندارم. [حضرت ]گفت: چيه؟ بياور. پيه را آورد؛ كدو را با پيه سرخ كرده بود؛ و خيال مى‌كرد حضرت امير منزلش بساطى هست و حالا اين كم است! در صورتى كه حضرت امير شايد در تمام عمرش هم يك همچه غذاى دلچسبى شايد ـ شايد ـ نخورده بود! بيا؛ با هم نشستند: آن رعيت مزرعه، و اين هم رئيس همه. با هم نشستند و خوردند. بعد هم پاشد حضرت، لب آن آبى كه داشت عبور مى‌كرد دستهايش را با شن شست و با مشتش آبش را خورد و شكر كرد. شدت و رحمت در حكومت اسلامى همين آدمى كه اين است و همين آدمى كه دور خانه‌ها مى‌گردد و طعام تقسيم مى‌كند، بدون اينكه بشناسندش، و وقتى كه در خانۀ يك نفر مى‌رود و بچه‌هايش گرسنه‌اند، يك مقدار نان به آنها مى‌دهد، دهنشان مى‌گذارد؛ و بعد هم براى اينكه بچه‌ها را دلجويى كند با آنها بازى مى‌كند و صدايى مثل شتر مى‌كند كه بچه‌ها خوششان بيايد! همين آدم كه رئيس قوم است و آن كار را دارد مى‌كند؛ اينطور ملايم، اينطور رئوف، وقتى مقابل دشمن مى‌ايستد، شمشير را مى‌كشد به فرق مى‌زند، دو تا مى‌كند! از اين ور مى‌زند دو تا مى‌كند! يهود «بنى‌قريظه»، كه قيام نكرده بودند و از مفسدين بودند ـ اين يهوديها از اول مفسد بودند ـ هفتصدتايشان را همين طور از دم شمشير گذراند در يك روز هفتصدتايشان را كشت! بين خودشان دوستى، رفاقت، ملايمت، رحمت [بود] لكن وقتى در مقابل غير واقع مى‌شدند، آنجا شدت. در موقع خودش شدت، در موقع خودش رحمت. اين وضع حكومت اسلام است. كِبر جانسون و كُرنش شاه حكومتهاى غير اسلامى ملاحظۀ مطالبى را مى‌كنند. من واقعاً متأسف مى‌شدم، به من برمى‌خورد اين مطلب [ناراحت] شدم. كه ديدم محمدرضاشاه ـ شاه سابق ـ در مقابل جانسون^۲ آن مرد كه ايستاده بود و عينكش را هم اينطور چشمش را از اين ور گردانده بود، اين هم مثل يك بچه ايستاده بود جلو ميز او. جانسون اين طرف ايستاده بود، و او مقابل ميز او، مثل يك فراش! من اينقدر ناراحت شدم از اينكه وضع ما اينطور شده، كه اين شخص ـ كه رئيس قوم است ـ در مقابل او رفته اينطور! آن وقت وقتى مى‌آمد، در مقابل شما چه مى‌كرد؟ عكس آن بود ديگر! آنجا حكومت اسلام اينطور بود كه بين خودشان... رفاقت و دوستى و وقتى در مقابل غير مى‌ايستادند، آنطور شدت؛ لكن حكومتهاى غير اسلامى اينطور نيستند. مى‌بينند احتياج چقدر دارند! آنكه مى‌بيند كه حالا به او محتاج است، پهلويش مى‌رود! شاه يك مملكت است؛ لكن مثل يك فرّاش پيش او مى‌رود! من عكسش را خودم ديدم. مثل يك فرّاش ايستاده بود! او وقتى كه مى‌آمد توى مملكت خودش و بين مردمى كه به اصطلاح رعيت خودند، بين سربازهاى خودش، آنطور شدت مى‌ورزيد. اين عكسِ آنى كه آنها بودند. اين، شدت را در بين خود، قشر زيردست خودش، مى‌كرد، و در مقابل آنها خاضع بود. اما به حسب منطق قرآن أَشِدَّاءُ عَلَى الْكفَّارِ رُحَمآءُ بَيْنَهُمْ^۳ ؛ بر كفار شديد، بين خودشان رحيم و دوست. حكومت اسلامى و حكومتهاى طاغوت اين، يكى از فرقهايى است بين حكومتهاى اسلامى و حكومتهاى غير اسلامى است. اينطور نبوده كه وقتى وارد بشود يك كسى در محيط حكومت اسلامى، وحشت بَرَش دارد! اگر يك كسى مى‌خواست آن وقت وارد بشود در يك حكومتى، در يك وزارتخانه‌اى، خير، در يك كلانترى وقتى وارد مى‌خواست بشود، وحشت داشت از اينكه چه خواهد شد؟! در حكومت اسلامى وقتى كه پيش نخست وزيرش بروند، پيش رئيسش هم بروند، هيچ ابداً [وحشتى] نيست. وقتى كه آن ... [پيرزن در ديدار با] پيغمبر خواست وحشت بكند، حضرت فرمود: ... من پسر آن زنى هستم كه گوشت را قديد^۴ مى‌خورد! روى سنگ مى‌گذاشت؛ من پسر آن هستم؛ تو براى چه...؟ خودش را اينطور پيش او [پايين مى‌آورد] كه نبادا او وحشت بكند. در حكومتهاى طاغوتى با مردم مملكت جورى رفتار شده است و رفتار كردند كه وحشت برشان مى‌دارد از اينها! يكى در يك طرف واقع مى‌شود، آنها در يك طرف ديگر؛ مثل دو تا دشمن! بازار تهران با كلانتريهاى بازار، دشمن بودند؛ دو تا دشمن. براى اينكه اينها رفتار دشمنانه معاملۀ دشمنى با آنها مى‌كردند. در صورتى كه بايد رفاقت باشد. او پاسبان است؛ يعنى بايد پاسدارى از اين مردم بكند. همۀ قشرهاى انتظامى، براى رفاه مردم است. الفاظش نبايد باشد؛ واقعش بايد باشد. نظام براى اين است كه رفاه مردم را تهيه كند. بله، قشرهاى نظامى بايد اشخاصى را كه تعدى مى‌كنند با آنها با شدت رفتار كنند؛ اما اشخاص عادى و مردم را باهاشان به دوستى و رفاقت رفتار كنند. اما درست برعكسِ حكومتهاى غيراسلامى [يعنى] آنها با همۀ مردم، با شدت بايد رفتار كنند. مى‌خواهند ايجاد رعب كنند در دل آنها. براى چه؟ براى اينكه اينها با مردم آنطور رفتار نكردند كه مأمون باشند از سوى مردم؛ وقتى مأمون نباشند از مردم، مى‌خواهند با اين ترساندنِ مردم، خودشان را حفظ كنند! به خلاف يك نظامى ...، يا حكومتى كه مردم دوست او هستند؛ اين وقتى در بين مردم مى‌رود، مردم همه دورش را مى‌گيرند و دستش را مى‌بوسند، صورتش را مى‌بوسند. اين ديگر ترسى ندارد از مردم. اينكه مى‌بينيد اينها برنامه‌شان اين است كه در مردم ايجاد رعب بكنند، براى اين است كه وضعشان در جامعه يك وضع نابسامانى است؛ از اين جهت ايجاد رعب مى‌كنند. اما اگر خير، اينها با مردم دوستى و رفاقت داشته باشند، خوب، مردم دشمنى ندارند با اينها؛ از خودشان‌اند. ترس از قانون بايد تفاهم باشد؛ بايد دوستى باشد؛ بايد وقتى كه يك كسى مى‌آيد در كلانترى، مثل اين باشد كه دارد به منزل خودش مى‌رود. كار دارد در آنجا، به منزل خودش مى‌رود، مأمون؛ بدون اينكه از هيچ كس بترسد. در اسلام هر كسى بايد از خودش بترسد! هر آدمى از خودش، به چه معنا؟ به اين معنا كه اگر خودش خطا كرد جزا دارد؛ اگر نكرد، نه. اما اگر خودش خطاكار نباشد، ديگر از ژاندارمرى نبايد بترسد؛ ـ عرض مى‌كنم كه ـ از ارتش نبايد بترسد، از پاسبان نبايد بترسد، از شهربانى نبايد بترسد، از نخست وزير نبايد بترسد، از رئيس‌جمهور هيچ نبايد بترسد. براى اينكه آنها آزارش نمى‌كنند. وضع اين است كه نبايد آزار بكنند. از خودش بايد بترسد كه نبادا من خطا كنم. وقتى خطا كرد، قانون او را جزا مى‌دهد. وضع ما بايد اين جور باشد؛ وضع شماها اين جور باشد، تا حالا هر جورى بوده است. تجربه كنيد ببينيد كه آيا با محبت با مردم رفتار كنيد دلتان آرامتر است، يا خداى نخواسته با شدت؟ با شدت ناراحتى مى‌آورد. اگر با مردم با دوستى رفتار كنيد، دلتان آرام است. شب مى‌رويد منزل، آرام مى‌گيريد مى‌خوابيد؛ نه وجدانتان ناراحت است كه يك كسى را اذيت كردى ـ بالاخره وجدان آدم ناراحت مى‌شود ـ نه وجدان ناراحت [كه] ظلم به او كردى، يك خلاف كردى و نه خوف اين را داريد كه مبادا يكوقتى ـ مثلاً ـ تلافى بكنند. وقتى با مردم به محبت رفتار كنيد، مردم را از خودتان بدانيد ما [بايد] خدمتگزار همه باشيم، دولت خدمتگزار همه باشد؛ اين وجدان، خودش راحت هست. شب هم مى‌رود منزلش راحت مى‌خوابد، بعد هم فردا مى‌رود سر خدمتش. خدمتش هم خدمت به مردم است. از اول كه راه مى‌افتد برود اداره، براى كارگشايى مردم؛ براى خدمت مردم. نه مثل ادارات سابق كه هركس صبح پا مى‌شد ـ بسيارى را كه صبح پا مى‌شدند ـ مى‌رفتند كه نقشه بكشند چطور مردم را به دام بيندازند! چطور از ايشان درآورند! حكومت ايده‌آل اسلامى وضع حكومت اسلام يك همچو وضعى است. اداره‌اش براى رفاه مردم است، نظامش براى رفاه مردم است، رئيس جمهورش براى رفاه مردم است، نخست وزيرش براى رفاه مردم است، و محيط، محيط محبت؛ يك محيط محبت. اگر ما موفق بشويم به اينكه اسلام را به آن معنايى كه بوده است، به آن معنايى كه بناى اسلام بر آن بوده، در خارج متحقق بكنيم، هم نظام راحت مى‌شود، هم شهربانى. ديگر احتياج به اينكه به مردم تعدى بكند ندارد. هم ژاندارمرى، هم ارتش. همه دوست و همه رفيق و با هم دوست و برادر. و من اميدوارم كه يك همچو چيزى پيش بيايد و يك همچو حكومتى تحقق پيدا بكند؛ فقط آرزو نباشد، واقعيت باشد. ما الآن از جمهورى، چيزى كه داريم رأيش بوده، چيز ديگرى نبوده. همان رأى داديم. اما جمهورى اسلامى، به آن معنايى كه ما مى‌خواهيم، تا حالا مع‌الأسف نشده است؛ و بايد بتدريج بشود. يعنى شما بايد خودتان را درست كنيد، ما هم بايد خودمان را درست كنيم. همه، همه‌مان بايد متحول بشويم، از آن حال طاغوتى به يك حالِ اللّه‌؛ رحمت، دوستى ، محبت. از محيط رعب و وحشت بيرون بياييم، و وارد بشويم در يك محيط محبت و دوستى و رفاقت. و من اميدوارم كه موفق بشويم به يك همچو معنايى، و همۀ ما با هم دوست و رفيق و آشنا. ان‌شاءاللّه‌ خداوند شما را سعادتمند كند؛ مؤيد كند. موفق باشيد.

1. ـ اشاره به آيۀ 29 سورۀ فتح.
2. ـ ليندون جانسون، رئيس جمهورى ايالات متحدۀ امريكا.
3. ـ بخشى از آيۀ 29 سورۀ فتح.
4. ـ گوشت خشك شده.