بسم اللّه‌ الرحمن الرحيم تفسير كلمۀ شريفۀ «حسنه» در قرآن من قبلاً از آقاى مشكينى گله كنم: ما آن قدرى كه گرفتار به نفس خودمان هستيم كافى است، ديگر مسائلى نفرماييد كه انباشته بشود در نفوس ما و ما را به عقب برگرداند. شما دعا كنيد كه آدم بشويم، دعا كنيد كه حتى به همين ظواهر اسلام عمل بكنيم. ما كه دستمان به آن بواطن نمى‌رسد، لااقل به اين ظواهر عمل بكنيم. من زايد مى‌دانم كه در خدمت آقايان كه هستم، مطلبى بگويم. من دعا مى‌كنم و بنايم هم بر اين است كه به دعا كفايت كنم. من دعا مى‌كنم كه خداوند تبارك و تعالى ما را از قيد و بند نفس اماره نجات بدهد. من عرض مى‌كنم كه خداوندا، ما گرفتار هستيم؛ گرفتار در دست خودمان هستيم؛ گرفتار به نفوس خودمان هستيم و گرفتار به نفوس خبيثه‌اى كه بر ضد اسلام و مسلمين عمل مى‌كند، ما را و همه را از اين گرفتارى نجات بده. خداوندا، تو فرمودى كه ما دعا كنيم و تو استجابت كنى؛ رَبَّنا آتِنا فِى الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِى الآخِرَةِ حَسَنَةً.^۱ و من بايد عرض كنم كه احتمالاً حسنه اين نيست كه ما حسنۀ دنيا؛ مال و اموال تهيه كنيم، ما مقام تهيه كنيم. در اين آيۀ شريفه، خيلى نكات هست، ولى من حال گفتنش را ندارم. ولى اجمالاً اين كه «حسنه» عبارت از اين است. حتى حسنۀ دنيا رَبَّنا اتِنا فِى الدّنْيا حَسَنَةً، حسنۀ در دنيا اين است كه انسان در هر قدمى كه بر مى‌دارد، در هر مقامى كه پيدا مى‌كند، در هر نعمتى از خداى تبارك و تعالى كه به او عطا مى‌شود، آنها را برگرداند به صاحبش. اگر مقام و دنيا، هر چه پيش ما به ما اقبال كند، اگر ما به او اقبال كرديم، اين حسنه نيست. روايات مختلفى كه در اين باب هست و تأليف شده است، مصاديقى را ذكر كرده‌اند ـ اختلاف ندارند اين روايات ـ آنها مصاديق را ذكر مى‌كنند و لهذا، مصاديق مختلفه در روايات ذكر شده است و در لسان مفسرين هم جهات مختلف گفته شده است. لكن آن چيزى كه من احتمال مى‌دهم حسنه، آن هم به طورى كه كانّه يك حسنه در كار است، يك حسنه است كه اين حسنه در دنيا هست و حسنه واحد است بر آخرت و همه عبارت از اين است كه ما به مقام قرب خدا برسيم. ما بفهميم كه چه بكنيم! اگر مقامى ما را توجه به دنيا داد، به عالم ماده داد، اين حسنه نيست. اگر نماز بخوانيم براى رسيدن به يك مآربى^۲ ـ ولو در آخرت ـ اين هم حسنه نيست. حسنه عبارت از اين است كه ما را برساند به آنجايى كه عقل ما نمى‌رسد. دعوت به اتحاد و اجتناب از اختلافات شما آقايان توجه داريد و من نبايد عرض كنم كه ما امروز گرفتار هستيم به چه گرفتاريهايى؛ تمام تبليغات بر ضد ماست، تمام دنيا به ضد اسلام قيام كرده‌اند. ما بايد براى خاطر خدا، براى به دست آوردن حسنۀ خودمان باهم باشيم، تمام قشرهاى ملت با هم باشند، تمام علماى اعلام و تمام ائمۀ جمعه با هم باشند؛ پشتيبان هم باشند، پشتيبان دولت باشند، پشتيبان مجلس باشند، پشتيبان قوۀ قضايى باشند، پشتيبان قوۀ اجرايى باشند. آنها خدمتگزار باشند به مردم و ما هم خدمتگزار. اينها بندگان خدا هستند. خدمت به بندگان خدا خدمت به خداست. و خدمت به بندگان خدا امروز اين است كه همه مجتمعاً در صدد اين باشند كه با كلمۀ واحده از اسلام و مسلمين و خصوصاً از مستضعفان جهان و ملت شريف ايران، پشتيبانى كنند. شما آقايان نفوذ كلمه داريد در بين مردم؛ حرف شما دربين مردم گوش شنوا دارد. بايد مردم را دعوت كنيد به اينكه وحدت باهم داشته باشند، دعوت كنيد به اينكه پشتيبان هم باشند، پشتيبان دولت باشند، پشتيبان مجلس باشند. و اين‌طور نباشد كه هر كدام با ديگرى مخالفت كنند و ان‌شاءاللّه‌، نمى‌كنند هم. لكن شماها و همۀ ما بايد، موظف هستيم كه مردم را به همۀ اين مسائل دعوت كنيم. اين دنيا از دست ما مى‌رود؛ نزديك و دور دارد، من زودتر و شما بتدريج. آن چيزى كه باقى مى‌ماند حسنه است. اين دنيا نيست اين، حسنه است؛ آنى كه انبيا هم دنبالش هستند. و آن حسنۀ مطلقه عبارت از رسيدن به مقامى است كه ما نمى‌توانيم بفهميم. او باقى مى‌ماند و هر چى كه از ما باقى بماند، حسنات است كه باقى مى‌ماند. البته ما از رحمت خدا مأيوس نيستيم. ما ناقصيم، لكن خداى تبارك و تعالى جبران مى‌كند. خداوند وعده فرموده است به ما رحمت را. رحمتش سعه دارد بر همۀ موجودات. لكن توجه به اين معنا لازم است كه انسان خودبين نباشد؛ توجه به خودش نداشته باشد. تمام گرفتاريهايى كه در عالم هست از همين نقطه است؛ از نقطۀ خود آدم است. اين خود آدم است كه گرفتار است و گرفتار مى‌كند. اين نفسيت انسان است كه دنيا را به فساد كشانده، دنيا را به هلاكت كشانده. و اميدواريم خداوند رحمتش را بر ما نازل كند. و ما را از جملۀ رحمت شدگان حساب كند و ما را هدايت كند به صراط مستقيم، آن طورى كه فرموده است و ما را از ضالين^۳ و مغضوبين قرار ندهد، ان‌شاءاللّه‌. والسلام عليكم و رحمة اللّه‌ و بركاته

1. ـ سورۀ بقره، آيۀ 201:«اى پروردگار ما! ما را، هم در دنيا خيرى بخش و هم در آخرت».
2. ـ احتياجات، نيازها.
3. ـ گمگشتگان.