بسمه تعالى 20 رجب 87 به عرض عالى مى‌رساند، دو طغرا^۱ مرقوم محترم كه از سلامت و تأثرات قلبيۀ جنابعالى حكايت مى‌كردند واصل؛ قضاياى ايران يكى دو تا نيست كه بشود بيان كرد. پس از نشر مكتوبى كه به هويدا^۲ نوشته شده بود عدۀ كثيرى گرفتار حبس و تبعيد شده‌اند؛ چه از اهل علم مثل آقاى منتظرى، و چه غير اهل علم. على المحكى^۳ انتشار زيادى در بلاد بزرگ از قبيل: تهران، مشهد و كرمان، شيراز، قم پيدا كرده است و بعضى راديوها هم با اطلاع قبلى خوانده‌اند كه موجب ناراحتى دستگاه شده است. حتى در روزنامۀ اطلاعات هم دو جملۀ حساس را نوشته بود؛ و البته انتقاد از نوشته‌ها كرده بود. فشارها به همۀ طبقات ادامه دارد. تكليف به آقايان براى ملاقات^۴ و تبريك شده است. چنانچه گفته مى‌شود در بعضى روزنامه‌ها، نسبت به آقاى حكيم داده‌اند كه تبريك گفته‌اند به وسيلۀ وزير اقتصاد؛ ان شاءاللّه‌ صحيح نباشد. به آقاى ميلانى گفته مى‌شود كه فشار براى ملاقات آورده‌اند و ايشان راضى نشده‌اند و تقاضاى تذكره نموده‌اند. على‌المحكى آقاى گلپايگانى از آقاى حكيم تكليف خواسته بودند كه تبريك بگوييم يا خير. جشنها و فضاحتها در اوج خود رسيده است. به بعض علماى بلاد، على‌المحكى تكليف شده است كه در مساجد جشن بگيرند و اذان بگويند؛ و از اين مطالب خيلى زياد است. راجع به قضيۀ دعوت جنابعالى، اين مطلب در سال قبل صحبت شد و آقاى حاج آقا حسن شيرازى اخوى آقاى حاج آقا محمد^۵ كراراً آمدند و گفتند من مذاكراتى كرده‌ام و ممكن است اگر امثال شماها كاغذى به ملكِ سعودى بنويسد تأثير كند. و بعد هم گفته شد آقاى خويى مى‌نويسند يا نوشته‌اند، و آقاى شاهرودى وعده كرده‌اند با ملك در سفر حج مذاكره كنند. بالاخره اينجانب با اطمينان به اينكه در اين امور هيچ تأثيرى در حجاز نيست، مع‌ذلك چيزى نوشتم و آقاى شيرازى بردند. پس از مدتى هم به وسيلۀ سفارت حجاز يك جواب بى‌سر و ته‌اى آمد. امسال آقاى حاج آقا حسن^۶ آمدند و گفتند كه بناست وَفْدى^۷ برود، و قول داده‌اند كه قضات آنجا حاضر براى مذاكره شوند. عده‌اى را كه در اين امر صلاحيت نداشتند ذكر كردند. اينجانب دخالتى نكردم، زيرا اطمينان دارم بر فرض آنكه مجلسى تهيه شود و طرفين دعوا حاضر شوند، هيچ نتيجۀ مثبتى گرفته نمى‌شود. علاوه خوف آن است كه آقايان نتوانند در آن محيط و با آن اشخاص كه اينها را كفار و مُبْدِع^۸ مى‌دانند به طور شايسته گفتگو كنند، و مجلس ختم شود به فَشَل شدن و تا آخر محكوم گرديدن. اجمالاً به ايشان مطلب را گفتم، و باز گفتم اشخاص مذكور (جنابعالى در آنها نبوديد) صلاحيت اين امر را ندارند. و تذكر دادم كه اگر هم لازم مى‌دانيد اين امر را طورى نكنيد كه تمام قواى شيعه را مقابل قرار دهيد بلكه چند نفر به عنوان يك قُطْر،^۹ نه آنكه نمايندۀ تمام ممالك شيعه و علماى مذهب اينها باشند، و بعد با چند كلمه فشل^۱۰ شوند. اينجانب اصل اين مطلب را صحيح نمى‌دانم؛ و مباحثه را مضر مى‌دانم. آنها از آقايان حديث صحيح به طرق خودشان راجع به قبّه و بارگاه مى‌خواهند، و اگر شما تنازل كنيد و بگوييد مظَلَّه^۱۱ براى احيا باشد، تصديق حرف آنها را كرديد و تا آخر محكوم شديد، و ساير اعتاب مطهره را هم محكوم كرديد؛ و اين امر ممكن است منعكس شود در ممالك اسلامى؛ هذا كُلّه؛ مَعَ اينكه اساس مذهب در اين بلاد در خطر كفر است و عاملين آن از طرف مقامات مُعْظَمه تجليل و تطهير مى‌شوند و امور فجيعه يا به سكوت و يا به تأييد مى‌گذرد، و خواهيد ملاحظه فرمود كه اگر ـ خداى نخواسته ـ خداوند مهلت دهد، پس از چندى چه خواهد شد و چه خواهند كرد. «و اِلى‌اللّه‌ المُشْتَكى و عَليه المُعَوَّل». والسلام عليكم. روح‌اللّه‌ الموسوى الخمينى منزل اينجانب را در قم عدۀ كثيرى كماندو محاصره كرده و نگذاشتند روضه بخوانند، ولى حَصر بعد از ظهر برداشته شد و على‌المحكى جمعيت كثيرى عصر رفته‌اند آنجا. اخوى اينجانب را هم از قم به تهران برده‌اند و آنجا آزاد كردند. مدرسۀ فيضيه را مدتى است قبضه كرده و پس از اصلاحاتى كه مهمش عكسهايى و شعارهايى بوده [كه] با التزاماتى رد كرده‌اند در صورت، و تحت مراقبت كامل است معناً؛ ولى در عين حال يك شب شعارهايى در جميع ديوارها نوشته شده است و مجرمين درست به دست نيامده‌اند، و بعضيها را گرفته‌اند. وضع قم فجيع است و اين نحو مدرسه دارى افجع.^۱۲ اينها مسموعات است. والسلام.

1. ـ فقره، عدد.
2. ـ متن نامۀ سرگشادۀ امام خمينى به هويدا در تاريخ 26 فروردين 1346.
3. ـ بنا به روايت، بنا به آنچه گفته مى‌شود.
4. ـ ملاقات با شاه.
5. ـ آقاى سيد محمد شيرازى.
6. ـ آقاى حسن شيرازى.
7. ـ هيأت سياسى.
8. ـ بدعت‌گذار.
9. ـ ناحيه.
10. ـ سست، ناتوان.
11. ـ سايبان، خيمه، چادر بزرگ.
12. ـ فجيع‌تر.